เวลาที่เราเข้าไปในอาคารสักแห่ง ลองเงยหน้ามองโครงสร้างจะมองเห็นคานพาดเชื่อมระหว่างเสา ทำหน้าที่รับน้ำหนักจากพื้นชั้นบนแล้วส่งต่อไปยังเสา แต่หากพบเพียงพื้นกับเสา โดยไม่มีคานพาดอยู่ระหว่างกัน พื้นชั้นบนจะรับน้ำหนักของผู้คนและสิ่งของได้อย่างไร?
วันนี้จะชวนทุกคนมาสำรวจ พื้นไร้คานคอนกรีตเสริมเหล็ก หรือ Reinforced Concrete Flat Slab ผ่านอาคารการเรียนรู้พหุวิทยาการ หรือ อาคาร LX ของมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) เพื่อเข้าใจหลักวิศวกรรมของอาคาร และเห็นว่าระบบพื้นไร้คานช่วยให้ปรับเปลี่ยนพื้นที่ภายในให้เหมาะกับการใช้งานได้อย่างไร
พื้นไร้คานคืออะไร? รับน้ำหนักได้อย่างไร?
พื้นไร้คานคอนกรีตเสริมเหล็ก (Reinforced Concrete Flat Slab หรือ RC Flat Slab) คือระบบพื้นที่แผ่นพื้นถ่ายน้ำหนักลงสู่เสาโดยตรง โดยไม่มีคานรองรับระหว่างเสา คอนกรีตและเหล็กเสริมทำงานร่วมกันเพื่อรับแรงที่เกิดขึ้นในแผ่นพื้น ทั้งนี้ คำว่า “ไร้คาน” หมายถึงระบบพื้นบริเวณนั้น ไม่ได้หมายความว่าอาคารทั้งหลังจะไม่มีคาน
ความแตกต่างสำคัญของพื้นมีคานกับพื้นไร้คานอยู่ที่เส้นทางการถ่ายน้ำหนัก พื้นมีคานส่งน้ำหนักจากพื้นไปยังคาน ก่อนถ่ายต่อไปยังเสาและฐานราก ส่วนพื้นไร้คานส่งน้ำหนักจากแผ่นพื้นเข้าสู่เสาโดยตรง แล้วจึงถ่ายลงสู่ฐานรากเช่นเดียวกัน

ภาพแสดงหลักการถ่ายเทแรงของพื้น
รู้จักรูปแบบของพื้นไร้คาน
พื้นไร้คานมีรายละเอียดบริเวณรอยต่อพื้นและเสาได้หลายลักษณะ โดยบทความนี้ขอยกตัวอย่าง 3 รูปแบบที่นำเสนอในสื่อความรู้ของสำนักหอสมุด มจธ. ได้แก่
- แบบท้องเรียบ (Flat Plate) แผ่นพื้นมีความหนาสม่ำเสมอและต่อกับเสาโดยตรง ไม่มีแป้นพื้นหนารอบเสาหรือหัวเสาขยาย
- แบบมีหัวเสาขยาย (Slab with Column Heads) ส่วนบนของเสาขยายกว้างขึ้นเพื่อรองรับแผ่นพื้น
- แบบมีหัวเสาขยายและแป้นหัวเสา (Slab with Column Heads with Drops) ขยายส่วนบนของเสาควบคู่กับการเพิ่มความหนาของแผ่นพื้นรอบเสาเป็นแป้น

ภาพตัวอย่างพื้นไร้คาน 3 รูปแบบ
ที่มาภาพ: ดัดแปลงจาก สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี
ข้อดีและข้อควรพิจารณาของพื้นไร้คาน (RC Flat Slab)
ข้อดีของพื้นไร้คาน
- จัดพื้นที่ได้ยืดหยุ่นขึ้น การไม่มีแนวคานยื่นลงมาใต้พื้นช่วยให้วางผนังกั้นห้องและแบ่งพื้นที่ได้สะดวก ภายใต้ตำแหน่งเสาและน้ำหนักบรรทุกที่ออกแบบไว้
- เดินงานระบบได้สะดวก ท่อลมปรับอากาศ ท่อน้ำ และรางสายไฟใต้พื้นไม่ต้องหลบแนวคาน จึงจัดวางได้ง่ายขึ้น อย่างไรก็ตาม แบบที่มีหัวเสาขยายหรือแป้นหัวเสายังต้องเผื่อพื้นที่สำหรับส่วนเหล่านี้
- ใช้ความสูงระหว่างชั้นได้คุ้มค่า เมื่อคงความสูงระหว่างชั้นเดิม การไม่มีคานยื่นลงมาอาจช่วยเพิ่มระยะโล่งใต้พื้น หรือหากคงระยะโล่งที่ต้องการไว้ ก็อาจลดความสูงระหว่างชั้นได้ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับความหนาพื้นและพื้นที่สำหรับงานระบบ
- ท้องพื้นเรียบ ดูเป็นระเบียบ โดยเฉพาะแบบ Flat Plate ที่ไม่มีแป้นหัวเสาหรือหัวเสาขยาย สามารถเปิดให้เห็นโครงสร้างเป็นส่วนหนึ่งของงานสถาปัตยกรรมได้
- ลดความซับซ้อนของแบบหล่อ โดยเฉพาะแบบท้องเรียบที่ไม่มีคานหรือส่วนยื่นใต้พื้น ช่วยให้งานแบบหล่อเรียบง่ายและอาจก่อสร้างได้รวดเร็วขึ้นในอาคารที่มีรูปแบบพื้นซ้ำกันหลายชั้น อย่างไรก็ตาม เวลาและต้นทุนต้องประเมินตามเงื่อนไขของแต่ละโครงการ
ข้อควรพิจารณาในการออกแบบ การก่อสร้าง และการใช้งาน
พื้นไร้คานถ่ายน้ำหนักจากแผ่นพื้นลงสู่เสาโดยตรง แผ่นพื้นและรอยต่อพื้น–เสาจึงต้องรับแรงได้อย่างเหมาะสม วิศวกรต้องพิจารณาความหนาพื้น ระยะห่างระหว่างเสา ขนาดเสา และรายละเอียดเหล็กเสริมร่วมกัน โดยเฉพาะบริเวณรอบเสาซึ่งเป็นจุดที่แรงจากพื้นที่กว้างถ่ายเข้าสู่พื้นที่รองรับขนาดเล็ก
หลักเกณฑ์สำคัญมีทั้ง ความปลอดภัยในการรับแรง และ ความเหมาะสมต่อการใช้งาน กล่าวคือ พื้นต้องมีกำลังเพียงพอที่จะรับน้ำหนักโดยไม่เสียหายจนสูญเสียความสามารถในการรับน้ำหนัก ซึ่งในทางวิศวกรรมเรียกว่า “การวิบัติ” ขณะเดียวกัน ต้องควบคุมการแอ่นตัวและรอยร้าวให้อยู่ในเกณฑ์ที่ยอมรับได้ เพราะแม้โครงสร้างยังรับน้ำหนักได้ การเสียรูปที่มากเกินไปก็อาจทำให้ผนังกั้นหรือวัสดุตกแต่งเสียหาย และกระทบการใช้งานพื้นที่ได้
- แรงเฉือนทะลุบริเวณรอบเสา เป็นประเด็นสำคัญของระบบที่ถ่ายน้ำหนักจากแผ่นพื้นเข้าสู่พื้นที่รองรับขนาดเล็ก หากบริเวณนี้รับแรงได้ไม่เพียงพอ พื้นอาจวิบัติรอบเสาในลักษณะคล้ายถูกเจาะทะลุ จึงต้องตรวจสอบกำลังรับแรงเฉือนและออกแบบรายละเอียดบริเวณรอยต่อให้เหมาะสม
- การแอ่นตัวและรอยร้าว ต้องพิจารณาทั้งผลจากน้ำหนักบรรทุกและการเสียรูปในระยะยาว เพื่อควบคุมให้อยู่ในเกณฑ์ที่ยอมรับได้และไม่กระทบการใช้งาน
- ความถูกต้องของการวางเหล็กเสริม ระหว่างก่อสร้างต้องวางเหล็กให้ตรงตามตำแหน่งและระดับที่กำหนด โดยเฉพาะเหล็กเสริมด้านบนบริเวณเหนือเสา เพื่อให้พื้นรับแรงได้ตามที่ออกแบบไว้
- การเจาะช่องเปิดหรือดัดแปลงพื้น ต้องให้วิศวกรตรวจสอบก่อน เพราะอาจตัดเหล็กเสริมหรือกระทบเส้นทางการถ่ายแรง โดยเฉพาะบริเวณใกล้เสา
- การเพิ่มน้ำหนักหรือเปลี่ยนการใช้งาน การเพิ่มผนัง ชั้นเก็บของ หรืออุปกรณ์หนัก ต้องตรวจสอบว่าอยู่ในขีดความสามารถของโครงสร้าง ความยืดหยุ่นในการจัดพื้นที่จึงไม่ได้หมายความว่าจะเพิ่มน้ำหนักได้ทุกตำแหน่ง
การออกแบบ การก่อสร้าง และการใช้งานจึงต้องสอดคล้องกัน ตั้งแต่การเลือกวัสดุและก่อสร้างตามแบบ ไปจนถึงการตรวจสอบก่อนปรับเปลี่ยนพื้นที่ นอกจากนี้ ยังต้องพิจารณา การรับแรงและการโยกตัวจากแผ่นดินไหว ให้เหมาะกับระดับความเสี่ยงของพื้นที่และลักษณะอาคาร โดยออกแบบรอยต่อพื้น–เสาให้ยังรับน้ำหนักได้ขณะอาคารเคลื่อนตัว ร่วมกับระบบต้านแรงด้านข้าง เช่น ผนังรับแรงเฉือน เพื่อให้โครงสร้างแต่ละส่วนทำงานร่วมกันได้ตามที่ออกแบบไว้
พื้นไร้คานกับพื้นที่การเรียนรู้อาคาร LX
อาคารการเรียนรู้พหุวิทยาการ หรือ Learning Exchange (LX) อาคาร 15 ชั้นของมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ออกแบบเพื่อรองรับทั้งการเรียน การทำงานร่วมกัน และการแลกเปลี่ยนความคิด พื้นที่ภายในจึงต้องปรับให้เหมาะกับกิจกรรมที่หลากหลาย การเลือกใช้โครงสร้างพื้นไร้คานจึงสะท้อนความเชื่อมโยงระหว่างหลักวิศวกรรมกับการสร้างพื้นที่ที่ตอบรับรูปแบบการเรียนรู้
คุณประพนธ์ เรืองวุฒิชนะพืช ที่ปรึกษาอธิการบดีด้านบริหารอาคารและสถานที่ได้ให้สัมภาษณ์ไว้ว่า อาคาร LX เลือกใช้ระบบ RC Flat Slab เพื่อให้เหมาะกับการเป็นอาคารปฏิบัติงาน ช่วยให้แบ่งพื้นที่ใช้สอยได้สะดวกและไม่มีแนวคานกีดขวางการเดินท่อ ประโยชน์เหล่านี้เอื้อต่อการปรับพื้นที่ให้รองรับกิจกรรมต่าง ๆ (สำนักหอสมุด มจธ.,n.d.)

โครงสร้าง RC Flat Slab ของอาคาร LX ทำให้เห็นว่า การออกแบบทางวิศวกรรมมีส่วนกำหนดโอกาสในการใช้พื้นที่อย่างไร พื้นที่ที่จัดแบ่งได้ยืดหยุ่นช่วยรองรับกิจกรรมการเรียนรู้ที่หลากหลาย ขณะเดียวกัน พื้นและเสาที่มองเห็นก็ชวนให้ตั้งคำถามถึงหลักการรับน้ำหนักที่อยู่เบื้องหลัง หากผู้เรียน ผู้ใช้อาคาร และผู้ดูแลนำข้อสังเกตเหล่านี้มาร่วมกันทดลอง เก็บข้อมูล และพัฒนาการใช้พื้นที่ ก็สามารถต่อยอดสู่แนวคิด Living Lab หรือห้องปฏิบัติการในพื้นที่ใช้งานจริง ได้ ความเชื่อมโยงระหว่างพื้นไร้คานกับอาคาร LX จึงอยู่ที่การใช้ความรู้สร้างพื้นที่แห่งการเรียนรู้ แล้วเปิดให้พื้นที่นั้นสร้างความรู้กลับคืนสู่ผู้ใช้งานได้เป็นอย่างดี
แหล่งที่มา
สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี. (n.d.). พื้นไร้คาน. https://www.lib.kmutt.ac.th/rc-flat-slab/
Genikomsou, A. S. (2024). Seismic damage assessment of reinforced concrete slab-column connections—Review of test data, code provisions and analytical models. Buildings, 14(2), 465. https://doi.org/10.3390/buildings14020465
The Concrete Society. (n.d.). Design of flat slab floors. https://www.concrete.org.uk/fingertips/design-of-flat-slab-floors/
Structures. (n.d.). How RC flat slabs work in residential buildings. https://structures.com.sg/how-rc-flat-slabs-work-in-residential-buildings/
Categories
Hashtags