การเดินทางในเมืองไม่ได้มีเพียงคำถามว่า “จะไปถึงที่หมายอย่างไร” แต่ยังรวมถึงคำถามว่า ผู้โดยสารให้ความสำคัญกับอะไรในการเลือกวิธีเดินทาง—ค่าโดยสาร ระยะเวลาในการเดินทาง เวลารอ หรือแม้แต่ความสะดวกในการเดินทางจากบ้านไปยังจุดเชื่อมต่อระบบขนส่งสาธารณะ

กรุงเทพมหานครมีระบบขนส่งสาธารณะหลายรูปแบบ แต่การเดินทางจากพื้นที่พักอาศัยไปยังสถานีรถไฟฟ้าหรือจุดเชื่อมต่อระบบขนส่งหลัก หรือที่เรียกว่า “การเดินทางช่วงต้น” (First Mile) ยังคงเป็นหนึ่งในความท้าทายสำคัญของระบบขนส่งสาธารณะ หากประชาชนไม่สามารถเดินทางไปยังสถานีหรือจุดเชื่อมต่อได้อย่างสะดวก ระบบขนส่งสาธารณะก็อาจไม่สามารถตอบโจทย์การเดินทางแบบครบวงจรได้ และอาจทำให้ผู้เดินทางเลือกใช้รถยนต์ส่วนบุคคลแทน

สำหรับกรุงเทพมหานคร ซึ่งมีทั้งรถไฟฟ้า รถโดยสาร และโครงข่ายคลองจำนวนมาก การนำ เรือโดยสารคลอง (Canal Boat Transit: CBT) มาเชื่อมต่อกับระบบขนส่งเดิมอาจเป็นอีกทางเลือกหนึ่งของการเดินทางในเมือง โดยเฉพาะพื้นที่กรุงเทพฯ ฝั่งตะวันตก ด้วยเหตุนี้ ระบบ เรือโดยสารคลอง (CBT) จึงถูกเสนอขึ้นเพื่อเชื่อมโยงการเดินทางทางน้ำเข้ากับรถไฟฟ้าและรถโดยสารในพื้นที่กรุงเทพฯ ฝั่งตะวันตก โดยมีเป้าหมายทั้งด้านการเพิ่มทางเลือกในการเดินทาง สนับสนุนการเดินทางที่ยั่งยืน และลดการพึ่งพายานพาหนะส่วนบุคคล

รูปที่ 1 : Proposed boat piers on the six routes of proposed canal boat transit in the west of Bangkok.

บทความงานวิจัยเรื่อง "Discrete choice modeling for the proposed canal boat transit in western Bangkok, Thailand" ของ ดร. กัญจนีย์ พุทธิเมธี กลุ่มสาขาการวิจัยเชิงกลยุทธ์: การเดินทางและขนส่งที่ยั่่งยืน (Sustainable Mobility) คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และการออกแบบ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี โดยงานวิจัยนี้จึงศึกษาว่า หากมีระบบเรือโดยสารคลองดังกล่าวเกิดขึ้นจริง ผู้คนจะเลือกใช้บริการหรือไม่ และปัจจัยด้านเวลาและค่าใช้จ่ายใดมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจมากที่สุด นอกจากมิติด้านการเดินทางแล้ว งานวิจัยยังเชื่อมโยงกับแนวคิด การเดินทางในเมืองอย่างยั่งยืน (Sustainable Urban Mobility) และการลดการปล่อยคาร์บอน (Decarbonization) โดยมุ่งสำรวจว่าระบบขนส่งทางน้ำจะช่วยเพิ่มทางเลือกในการเดินทางและลดการพึ่งพารถยนต์ส่วนบุคคลได้มากน้อยเพียงใด

งานวิจัยมุ่งศึกษาประเด็นสำคัญ ได้แก่

1. ประชาชนมีแนวโน้มเลือกใช้ระบบเรือโดยสารคลองมากน้อยเพียงใด หากมีการนำระบบดังกล่าวมาใช้จริง
2. ปัจจัยด้านเวลาและค่าใช้จ่ายใดมีอิทธิพลต่อการเลือกใช้ CBT มากที่สุด โดยพิจารณาทั้งเวลาเดินทางช่วงต้น เวลารอ และเวลาเดินทางบนยานพาหนะ
3. ความแตกต่างระหว่างกลุ่มรายได้ มีผลต่อการให้คุณค่ากับเวลาในการเดินทางหรือไม่
4. การเปลี่ยนแปลงคุณลักษณะของบริการ CBT เช่น การลดค่าใช้จ่ายหรือเวลาเดินทาง จะส่งผลต่อความต้องการใช้บริการและสัดส่วนการเลือกใช้ระบบขนส่งแต่ละประเภทอย่างไร
5. นโยบายหรือมาตรการใด ที่สามารถส่งเสริมให้ประชาชนหันมาใช้ระบบขนส่งทางน้ำและลดการพึ่งพารถยนต์ส่วนบุคคลได้   

รูปที่ 2 : An Example of SP Survey Questionnaire for Trip Length of 37 Kilometers and Individuals with Ownership of a Car and a Motorcycle (Choice Task 1 of Block 1).

ผลการศึกษาชี้ว่า ค่าใช้จ่ายและความสะดวกในการเดินทางช่วงต้น เป็นปัจจัยสำคัญต่อการตัดสินใจใช้ CBT ขณะที่การลดค่าโดยสารและปรับปรุงการเข้าถึงท่าเรือสามารถช่วยเพิ่มความต้องการใช้บริการได้

ในมุมของการพัฒนาเมือง งานวิจัยนี้จึงสะท้อนแนวคิดสำคัญว่า ระบบขนส่งที่ยั่งยืนไม่จำเป็นต้องมีรูปแบบเดียว แต่ควรเป็นเครือข่ายที่เชื่อมโยงการเดินทางหลายรูปแบบเข้าด้วยกันอย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งอาจเป็นอีกแนวทางหนึ่งในการลดการพึ่งพารถยนต์ส่วนบุคคลและส่งเสริมการเดินทางที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมในกรุงเทพมหานคร

การพัฒนาระบบขนส่งทางน้ำไม่ได้ขึ้นอยู่กับการมี “เรือ” หรือ “เส้นทาง” เพียงอย่างเดียว แต่ต้องออกแบบประสบการณ์การเดินทางให้ตอบโจทย์ผู้โดยสารตั้งแต่ จุดเริ่มต้นจนถึงปลายทาง  

สามารถติดตามผลงานการวิจัยของ ดร. กัญจนีย์ พุทธิเมธี ได้ที่ Link นี้

https://kirim.kmutt.ac.th/converis/portal/detail/Person/54018387?lang=de_DE

เอกสารอ้างอิง

Karoonsoontawong, A., Than Win, A., Srilertchaipanij, H., Budthimedhe, K., Kiattikomol, V., Boonyoo, T., Ratanavaraha, V. & Jaturapitakkul, C. (2026). Discrete choice modeling for the proposed canal boat transit in western Bangkok, Thailand. Case Studies on Transport Policy, 23, 1-21