ในกระบวนการผลิตน้ำมันรำข้าว นอกจากน้ำมันที่ได้จะเป็นผลิตภัณฑ์หลักแล้ว ยังมีผลพลอยได้จากกระบวนการผลิตที่เรียกว่า รำข้าวสกัดน้ำมัน (Defatted Rice Bran: DFRB) ซึ่งมักถูกมองว่าเป็นวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตร ทั้งที่ยังคงมีสารอาหารและสารสำคัญที่เป็นประโยชน์ต่อสุขภาพหลงเหลืออยู่ ไม่ว่าจะเป็นสารประกอบฟีนอลิก โปรตีน และน้ำตาลบางชนิด ซึ่งสามารถนำไปใช้ประโยชน์ต่อในอุตสาหกรรมอาหารและผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพได้

คำถามสำคัญคือ จะทำอย่างไรให้วัสดุเหลือทิ้งดังกล่าวกลับมามีคุณค่าอีกครั้ง โดยไม่เพิ่มผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมจากกระบวนการแปรรูป?

บทความงานวิจัยเรื่อง “Green valorization of defatted rice bran: unlocking bioactive and prebiotic potential using deep eutectic solvent extraction” ของ ดร. พิราพร สมบัติสุวรรณ กลุ่มสาขาการวิจัยเชิงกลยุทธ์ : เศรษฐกิจฐานชีวภาพ (Sustainable Bioeconomy) ห้องปฏิบัติการวิจัยเทคโนโลยีไขมัน - สรบ.-LIPID สถาบันพัฒนาและฝึกอบรมโรงงานต้นแบบ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี งานวิจัยนี้นำเสนอแนวทางการเพิ่มมูลค่ารำข้าวสกัดน้ำมันด้วยเทคโนโลยีการสกัดที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม โดยใช้ ตัวทำละลายยูเทกติกเชิงลึก (Deep Eutectic Solvents: DES) ซึ่งเป็นตัวทำละลายทางเลือกที่ได้รับความสนใจในกระบวนการสกัดสารจากวัสดุธรรมชาติ เนื่องจากสามารถนำมาใช้พัฒนากระบวนการสกัดที่ลดการพึ่งพาตัวทำละลายแบบดั้งเดิมได้

โดยนักวิจัยเลือกใช้ตัวทำละลายที่ประกอบด้วยโซเดียมโพรพิโอเนตและกลีเซอรอล (Sodium propionate/Glycerol: Na:Gly) เพื่อสกัดสารสำคัญจากรำข้าวสกัดน้ำมัน จากนั้นศึกษาทั้งองค์ประกอบของสารประกอบฟีนอลิก ความสามารถในการต้านอนุมูลอิสระ และศักยภาพในการเป็นสารพรีไบโอติกที่ส่งเสริมการเจริญเติบโตของจุลินทรีย์ที่เป็นประโยชน์

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์หลักเพื่อศึกษาประสิทธิภาพของตัวทำละลายยูเทกติกเชิงลึก (DES) ในการสกัดสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพจากรำข้าวสกัดน้ำมัน โดยมุ่งเน้นประเด็นสำคัญ ดังนี้

1. ศึกษาประสิทธิภาพการสกัดสารสำคัญ โดยใช้ตัวทำละลายโซเดียมโพรพิโอเนตและกลีเซอรอล (Na:Gly DES) เพื่อสกัดสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพจากรำข้าวสกัดน้ำมัน

2. วิเคราะห์องค์ประกอบทางเคมีของสารสกัด โดยตรวจสอบปริมาณและชนิดของสารประกอบฟีนอลิก รวมถึงปริมาณโปรตีน น้ำตาลรีดิวซ์ และกรดไฟติก (Phytic acid)

3. ประเมินความสามารถในการต้านอนุมูลอิสระ เพื่อศึกษาศักยภาพของสารสกัดในการช่วยลดปฏิกิริยาออกซิเดชัน ซึ่งเกี่ยวข้องกับความเสื่อมของเซลล์

4. ศึกษาคุณสมบัติพรีไบโอติก (Prebiotic properties) โดยประเมินว่าสารสกัดสามารถเป็นแหล่งคาร์บอนและไนโตรเจนที่สนับสนุนการเจริญเติบโตของแบคทีเรียที่มีประโยชน์อย่าง Lactiplantibacillus plantarum ได้หรือไม่

5. ทดสอบฤทธิ์ยับยั้งแบคทีเรียที่เป็นอันตราย เพื่อประเมินศักยภาพของสารประกอบฟีนอลิกในสารสกัดต่อการยับยั้งการเจริญเติบโตของจุลินทรีย์ก่อโรคบางชนิด

งานวิจัยนี้แสดงให้เห็นถึงแนวทางการเพิ่มมูลค่ารำข้าวสกัดน้ำมันด้วยเทคโนโลยีการสกัดสีเขียว โดยใช้ตัวทำละลายยูเทกติกเชิงลึก (DES) เพื่อสกัดสารประกอบฟีนอลิกและองค์ประกอบทางโภชนาการที่มีประโยชน์ ผลการศึกษาพบว่าสารสกัดมีสารต้านอนุมูลอิสระ มีองค์ประกอบที่สนับสนุนการเจริญเติบโตของแบคทีเรียที่เป็นประโยชน์ และมีกรดฟีนอลิกที่แสดงฤทธิ์ยับยั้งแบคทีเรียก่อโรคบางชนิด

องค์ความรู้ดังกล่าวเปิดโอกาสให้รำข้าวสกัดน้ำมันได้รับการพัฒนาจากวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตรไปสู่การเป็นวัตถุดิบที่มีมูลค่าเพิ่ม โดยมีแนวทางการประยุกต์ใช้ที่น่าสนใจ ได้แก่

• อุตสาหกรรมอาหารฟังก์ชัน (Functional Foods): พัฒนาส่วนประกอบอาหารที่มีสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพและคุณสมบัติส่งเสริมสุขภาพ
• ผลิตภัณฑ์ส่งเสริมสุขภาพลำไส้: ศึกษาต่อยอดสารสกัดเพื่อพัฒนาเป็นส่วนประกอบพรีไบโอติกที่สนับสนุนจุลินทรีย์ที่เป็นประโยชน์
• ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (Nutraceuticals): นำสารประกอบฟีนอลิกไปศึกษาเพิ่มเติมเพื่อพัฒนาผลิตภัณฑ์ที่มีคุณสมบัติทางชีวภาพ
• เกษตรกรรมอย่างยั่งยืน: เพิ่มประสิทธิภาพการใช้ประโยชน์จากผลพลอยได้ทางการเกษตร ลดการสูญเสียทรัพยากร และสนับสนุนแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียน

ผลการศึกษานี้ยังเป็นข้อมูลในระดับการทดลองทางวิทยาศาสตร์ การนำไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์เชิงพาณิชย์จำเป็นต้องศึกษาประสิทธิภาพ ความปลอดภัย ความคงตัวของสารสำคัญ ตลอดจนความเป็นไปได้ในการขยายขนาดกระบวนการผลิตเพิ่มเติม งานวิจัยนี้จึงเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของการเปลี่ยนของเหลือจากกระบวนการผลิตให้กลายเป็นทรัพยากรที่มีคุณค่า สะท้อนแนวคิดการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่าและการพัฒนานวัตกรรมที่คำนึงถึงสิ่งแวดล้อมควบคู่ไปกับการสร้างประโยชน์ด้านสุขภาพ

สามารถติดตามผลงานการวิจัยของ ดร. พิราพร สมบัติสุวรรณ ได้ที่ Link นี้

https://kirim.kmutt.ac.th/converis/portal/detail/Person/759159999?lang=de_DE

เอกสารอ้างอิง

Sombutsuwan, P., Puputtrarakra, C., Whangsomnuek, N., Nakornsadet, A., Chumsantea, S.,  Aryusuk, K., & Chunglok, W. (2025).  Green valorization of defatted rice bran: unlocking bioactive and prebiotic potential using deep eutectic solvent extraction. Agriculture and Natural Resources (Agr. Nat. Resour.) 59.