เมื่อพูดถึง “เห็ด” คิดถึงเห็ดอะไรกันบ้าง แน่นอนว่าเราต้องนึกถึง เห็ดฟาง เห็ดนางฟ้า หรือเห็ดหอม แต่ในโลกของวิทยาศาสตร์ เห็ดไม่ได้มีคุณค่าเพียงแค่เป็นอาหารเท่านั้น เพราะเห็ดบางชนิดมีสารสำคัญที่ได้รับความสนใจในการศึกษาด้านสุขภาพและการแพทย์ งานวิจัยเรื่องการพัฒนาสูตรอาหารเพาะเลี้ยงเห็ดทางยา (Hericium erinaceus, Lignosus rhinocerus and Poria Cocos) ด้วยวัตถุดิบทดแทนมันฝรั่งเพื่อกระตุ้นการเจริญของเส้นใยเห็ดและฤทธิ์ทางชีวภาพของสารสกัดจากเส้นใยเห็ด ได้แก่ เห็ดนมเสือ เห็ดหัวลิง และเห็ดโป่งรากสน ด้วยวัตถุดิบทดแทนมันฝรั่ง เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของการนำวิทยาศาสตร์มาแก้ปัญหาใกล้ตัว และต่อยอดทรัพยากรทางการเกษตรให้เกิดประโยชน์มากขึ้น

 สิ่งที่น่าสนใจคือ นักวิจัย ดร.กัลย์ธีรา สุนทราภิรักษ์กุลไม่ได้เพียงถามว่า “เห็ดชนิดนี้มีประโยชน์หรือไม่?” แต่ตั้งคำถามต่อไปว่า “ถ้าเราต้องการเพาะเห็ดให้ได้มากขึ้น จะใช้อะไรเป็นอาหารให้เห็ดเจริญได้ดี และทำอย่างไรให้ต้นทุนลดลง?” คำถามนี้สะท้อนหัวใจสำคัญของการวิจัย เพราะการเรียนรู้ทางวิทยาศาสตร์ไม่ได้จบอยู่ที่การรู้คำตอบ แต่คือการตั้งคำถาม ทดลอง เก็บข้อมูล และนำผลที่ได้ไปใช้แก้ปัญหาในชีวิตจริง

ในการเพาะเลี้ยงเส้นใยเห็ด นักวิจัยมักใช้อาหารเพาะเลี้ยงที่มีมันฝรั่งเป็นแหล่งคาร์โบไฮเดรต แต่รายงานวิจัยชี้ให้เห็นว่ามันฝรั่งส่วนใหญ่ในประเทศต้องนำเข้า ส่งผลต่อต้นทุนของอาหารเพาะเลี้ยง ขณะเดียวกัน ประเทศไทยมีพืชผลทางการเกษตรหลายชนิดที่มีคาร์โบไฮเดรตสูงและสามารถนำมาใช้เป็นทางเลือกได้ เช่น มันม่วง มันสำปะหลัง เผือก ฟักทอง ข้าวโพด ถั่วแดง ถั่วดำ ถั่วเขียว และถั่วเหลือง สิ่งที่เราเห็นว่าเป็นเพียงพืชผักหรือวัตถุดิบในครัว อาจกลายเป็นส่วนหนึ่งของเทคโนโลยีชีวภาพได้ นักวิจัยจึงทดลองนำพืชผลเหล่านี้มาใช้เป็นแหล่งคาร์บอนในอาหารเพาะเลี้ยง แล้วเปรียบเทียบว่าเห็ดแต่ละสายพันธุ์จะเจริญได้ดีเพียงใด

 งานวิจัยศึกษาทั้ง เห็ดนมเสือ (Lignosus rhinocerus) เห็ดหัวลิง (Hericium erinaceus) และเห็ดโป่งรากสน (Poria Cocos) โดยไม่ได้ทดลองเพียงวัตถุดิบอย่างเดียว แต่ยังศึกษาปัจจัยอื่นร่วมด้วย เช่น อุณหภูมิ ค่าความเป็นกรด-ด่าง หรือ pH และการเขย่าหรือไม่เขย่าอาหารเหลว เพื่อค้นหาสภาวะที่เหมาะสมต่อการเจริญของเส้นใยไมซีเลียม

 ผลการวิจัยพบว่า เห็ดแต่ละสายพันธุ์มีความต้องการด้านสภาพแวดล้อมและแหล่งอาหารที่แตกต่างกัน โดยเห็ดนมเสือ เห็ดหัวลิง และเห็ดโป่งรากสนสามารถเจริญได้ดีเมื่อใช้วัตถุดิบทางการเกษตรที่แตกต่างกันเป็นแหล่งคาร์บอน ทั้งในอาหารวุ้นแข็งและอาหารเหลว นอกจากนี้ แหล่งคาร์บอนยังมีผลต่อฤทธิ์ทางชีวภาพของสารสกัดจากเส้นใยเห็ด ทั้งด้านการต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ และการทดสอบที่เกี่ยวข้องกับเซลล์มะเร็ง ผลการศึกษาจึงนำไปสู่การพัฒนาสูตรอาหารเพาะเลี้ยงที่เหมาะสมและสามารถใช้วัตถุดิบทดแทนมันฝรั่งได้ ซึ่งมีศักยภาพในการ ลดต้นทุนการเพาะเลี้ยง เพิ่มประสิทธิภาพการผลิต และส่งเสริมการพัฒนาเห็ดทางยาในอนาคต

สำหรับนักเรียนและนักศึกษา เรื่องนี้จึงเป็นมากกว่าการเรียนรู้เรื่อง “เห็ด” แต่เป็นตัวอย่างของการคิดแบบนักวิจัย ตั้งแต่การสังเกตปัญหา การตั้งคำถาม การออกแบบการทดลอง การเก็บข้อมูล การเปรียบเทียบผล และการนำองค์ความรู้ไปต่อยอด

 บางครั้ง นวัตกรรมไม่ได้เริ่มต้นจากเครื่องมือราคาแพงหรือเทคโนโลยีที่ซับซ้อน แต่อาจเริ่มจากคำถามง่าย ๆ ว่า “ของที่เรามีอยู่แล้ว สามารถนำมาใช้แทนสิ่งที่มีราคาแพงกว่าได้หรือไม่?” และคำถามเล็ก ๆ นี้เอง อาจนำไปสู่การค้นพบใหม่ที่ช่วยทั้งนักวิทยาศาสตร์ เกษตรกร ผู้ประกอบการ และผู้บริโภคในอนาคต

อ้างอิง

กัลย์ธีรา สุนทราภิรักษ์กุล. (2565). การพัฒนาสูตรอาหารเพาะเลี้ยงเห็ดทางยา (Hericium erinaceus, Lignosus rhinocerus and Poria cocos) ด้วยวัตถุดิบทดแทนมันฝรั่งเพื่อกระตุ้นการเจริญของเส้นใยเห็ดและฤทธิ์ทางชีวภาพของสารสกัดจากเส้นใยเห็ด[รายงานวิจัย]. มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี.