ขณะที่เรากำลังเดินอยู่ในห้าง จู่ ๆ ได้ยินเสียงดังโครมครามและเห็นผู้คนเริ่มวิ่งหนี แม้จะยังไม่รู้ว่าเกิดอะไรขึ้น แต่ร่างกายอาจตอบสนองขึ้นมาทันที หัวใจเต้นเร็วขึ้น ขาเริ่มออกวิ่ง หรือบางคนกลับยืนนิ่งไม่ไหวติง ทำไมร่างกายจึงมีอาการพวกนี้ก่อนที่เราจะอธิบายสถานการณ์ตรงหน้าได้?

บทความนี้จะพาไปรู้จักการตอบสนองของร่างกายและการประมวลผลของสมองในช่วงเวลาแห่งการเอาตัวรอด ตั้งแต่สัญญาณที่เกิดขึ้นภายในร่างกาย ไปจนถึงการตอบสนองต่อภัยแบบ Fight–Flight–Freeze ในเวลาเพียงไม่กี่วินาที สมองและร่างกายกำลังทำอะไรเพื่อพาเราออกจากอันตราย

Interoception คืออะไร : เสียงภายในร่างกายส่งถึงสมองเมื่อมีภัย

Interoception คือกระบวนการที่ระบบประสาทตรวจจับ ประมวลผล และตีความข้อมูลเกี่ยวกับสภาวะภายในร่างกาย เช่น จังหวะการเต้นของหัวใจ รูปแบบการหายใจ ความดันโลหิต ความตึงของกล้ามเนื้อ ความหิว ความกระหาย หรืออาการคลื่นไส้ เมื่ออยู่ในสถานการณ์คับขัน สมองจะนำข้อมูลเหล่านี้ไปประมวลผลร่วมกับสัญญาณภายนอกที่ได้จากการมองเห็น การได้ยิน การได้กลิ่น และการสัมผัส เพื่อเป็นข้อมูลให้สมองใช้ประกอบการประเมินสถานการณ์และปรับการตอบสนองต่อภัย

สิ่งสำคัญคือ กระบวนการทางระบบประสาทและการเปลี่ยนแปลงของร่างกายสามารถเกิดขึ้นได้อย่างอัตโนมัติก่อนที่เราจะมีสติรับรู้และอธิบายภัยที่กำลังเกิดขึ้นได้ เมื่อสัญญาณจากภายนอกบอกว่าอาจมีภัย สมองและร่างกายจะเริ่มปรับตัว อย่างรวดเร็ว ระบบประสาทอัตโนมัติ (Autonomic Nervous System) โดยเฉพาะระบบประสาทซิมพาเทติก (Sympathetic Nervous System) จะช่วยเตรียมร่างกายให้พร้อมรับมือกับสถานการณ์ หัวใจอาจเต้นเร็วขึ้น หายใจเปลี่ยนไป กล้ามเนื้อเตรียมพร้อมสำหรับการเคลื่อนไหว พร้อมกับการหลั่งอะดรีนาลีน (adrenaline ) เพื่อระดมพลังงานให้ร่างกายพร้อมตอบสนองหลายรูปแบบ รวมทั้งการตอบสนองแบบ Fight – สู้ Flight – หนี และ Freeze – นิ่ง ด้วย

เมื่อภัยเข้ามาใกล้: กลไก Fight – Flight – Freeze

เมื่อวันที่ 13 เมษายน 2024 ชายคนหนึ่งใช้มีดไล่ทำร้ายผู้คนภายในศูนย์การค้า Westfield Bondi Junction ชานเมืองซิดนีย์ ประเทศออสเตรเลีย ลูกค้าบางคนวิ่งหนีออกจากอาคาร บางคนหลบเข้าไปในร้านและล็อกประตู ขณะที่ชายคนหนึ่งหยิบเสากั้นโลหะขึ้นมาขวางผู้ก่อเหตุบริเวณบันไดเลื่อน ก่อนที่ตำรวจจะเข้าระงับเหตุและยิงผู้ก่อเหตุเสียชีวิต (The Guardian, 2024)

จากเหตุกาณ์นี้จะเห็นได้ว่าเมื่อมนุษย์เจอภัย พฤติกรรมของแต่ละคนก็แตกต่างกันออกไป บางคนวิ่งหนี ในขณะที่บางคนหันไปหาภัยนั้น Fight–Flight–Freeze คือรูปแบบการตอบสนองต่อภัยที่ช่วยให้ร่างกายเตรียมเผชิญหน้า หลบหนี หรือลดการเคลื่อนไหวเพื่อประเมินสถานการณ์ การตอบสนองเหล่านี้ไม่ได้แยกจากกันอย่างเด็ดขาด แต่สามารถเปลี่ยนแปลงและซ้อนทับกันได้ตามลักษณะของภัยและทางเลือกที่มีอยู่ในขณะนั้น ระบบประสาทอัตโนมัติ ฮอร์โมน สมอง และกล้ามเนื้อทำงานประสานกัน จนเกิดเป็นรูปแบบการตอบสนองต่อภัย

Fight - สู้ : ระดมพลังเพื่อเผชิญหน้ากับภัย

Fight เป็นรูปแบบการตอบสนองเชิงรุกเมื่อการเผชิญหน้าหรือจัดการกับต้นเหตุของภัยอาจเป็นทางเลือกหนึ่งในการป้องกันตนเอง ระบบประสาทซิมพาเทติกมีส่วนเพิ่มความตื่นตัว เร่งการทำงานของหัวใจและการหายใจ ระดมพลังงาน และเตรียมกล้ามเนื้อให้พร้อมออกแรง พฤติกรรมที่แสดงออกอาจเป็นการป้องกันตัว ผลักสิ่งที่คุกคาม หรือพยายามควบคุมต้นเหตุของอันตราย

Flight - หนี : ระดมพลังเพื่อออกจากพื้นที่อันตราย

Flight ใช้ระบบระดมพลังหลายส่วนร่วมกับ Fight แต่พฤติกรรมมุ่งไปที่การถอยห่างหรือออกจากภัย หากมีเส้นทางหลบหนี ร่างกายอาจเพิ่มอัตราการเต้นของหัวใจและการหายใจ ปรับการไหลเวียนเลือดและการใช้พลังงานเพื่อสนับสนุนกล้ามเนื้อ พร้อมลดความสำคัญของกระบวนการบางอย่างที่ไม่เร่งด่วนในขณะนั้น เช่น การย่อยอาหาร เพื่อให้พร้อมเคลื่อนออกจากพื้นที่อันตรายอย่างรวดเร็ว

Freeze - นิ่ง : หยุดการเคลื่อนไหว แต่ไม่ได้หยุดประมวลผล

Freeze ไม่ได้หมายถึงการ “ยอมแพ้” แต่เป็นภาวะที่ร่างกายลดหรือหยุดการเคลื่อนไหวชั่วขณะ ขณะที่ยังตื่นตัว จับตาดูภัย และประเมินทางเลือก อัตราการเต้นของหัวใจอาจช้าลงชั่วคราวจากการทำงานร่วมกันของระบบประสาทซิมพาเทติก (Sympathetic Nervous System) และพาราซิมพาเทติก (Parasympathetic Nervous System) เปรียบได้กับการ “เหยียบคันเร่งพร้อมกับแตะเบรก” คือร่างกายยังพร้อมตอบสนอง แต่การเคลื่อนไหวถูกยับยั้งไว้ชั่วคราว

Freeze กับ Tonic immobility แตกต่างกันอย่างไร

Freeze คือภาวะที่การเคลื่อนไหวลดลง แต่ร่างกายยังตื่นตัวและพร้อมเปลี่ยนไปสู่การตอบสนองอื่น ส่วน tonic immobility เป็นภาวะที่บุคคลไม่สามารถเคลื่อนไหวหรือตอบสนองได้โดยไม่สมัครใจ มักสัมพันธ์กับภัยรุนแรงหรือภัยประชิดตัว โดยเฉพาะเมื่อการหนีหรือการต่อสู้ทำได้ยาก

Fight, Flight และ Freeze จึงไม่ได้เกิดตามลำดับตายตัวหรือแยกออกจากกันอย่างเด็ดขาด แต่สามารถเปลี่ยนไปมาได้อย่างรวดเร็วตามการประมวลผลร่วมกันของสิ่งที่เกิดขึ้นรอบตัว สภาวะภายในร่างกาย ประสบการณ์เดิม และทางเลือกที่มีในขณะนั้น แล้วท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงเพียงไม่กี่วินาที สมองรู้ได้อย่างไรว่าร่างกายกำลังตื่นตัว พร้อมวิ่ง พร้อมต่อสู้ หรือกำลังลดการเคลื่อนไหว? คำตอบส่วนหนึ่งอยู่ที่ Interoception ซึ่งทำหน้าที่ส่งข้อมูลเกี่ยวกับสภาวะภายในร่างกายกลับไปยังสมองอย่างต่อเนื่อง

Interoception เกี่ยวข้องกับ Fight–Flight–Freeze อย่างไร

Interoception และการตอบสนองแบบ Fight–Flight–Freeze ไม่ได้ทำงานต่อกันเป็นเส้นตรง แต่เป็นส่วนหนึ่งของ วงจรการประมวลผลระหว่างสมองกับร่างกาย ซึ่งแลกเปลี่ยนข้อมูลกันอย่างต่อเนื่อง เพื่อประเมินภัย คาดการณ์ความต้องการของร่างกาย และปรับการตอบสนองให้เหมาะกับสถานการณ์ โดยการทำงานเหล่านี้อาจเกิดขึ้นพร้อมกัน ย้อนกลับไปมา หรือเปลี่ยนรูปแบบตามระดับและความใกล้ของภัย ไม่ได้มีขั้นตอนหรือลำดับขั้นที่เกิดตายตัว

• ตรวจพบสิ่งที่อาจเป็นภัย สมองได้รับข้อมูลจากภายนอก เช่น ภาพ เสียง กลิ่น หรือแรงสั่นสะเทือน พร้อมกับข้อมูลจากภายใน เช่น การเต้นของหัวใจ การหายใจ และความตึงของกล้ามเนื้อ
• คาดการณ์และเตรียมร่างกาย สมองไม่จำเป็นต้องรอให้เราเริ่มวิ่งก่อนจึงค่อยปรับร่างกาย แต่สามารถคาดการณ์ความต้องการที่กำลังจะเกิดขึ้น และเปลี่ยนการทำงานของหัวใจ การหายใจ การไหลเวียนเลือด และกล้ามเนื้อไว้ล่วงหน้า
• ร่างกายเข้าสู่ภาวะเตรียมรับมือภัย หัวใจและการหายใจอาจเปลี่ยนไป เหงื่อออก มือเย็น กล้ามเนื้อเกร็ง หรือการเคลื่อนไหวลดลง การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของการเตรียมตัวต่อสถานการณ์คุกคาม
• ข้อมูลจากร่างกายย้อนกลับเข้าสู่สมอง สมองได้รับข้อมูลจาก Interoception อย่างต่อเนื่องว่าร่างกายกำลังตื่นตัวเพียงใด หัวใจและการหายใจทำงานอย่างไร กล้ามเนื้อกำลังออกแรงหรือหยุดนิ่ง และนำข้อมูลเหล่านี้มาประมวลผลร่วมกับสิ่งที่เกิดขึ้นภายนอก
• ปรับการตอบสนองตามสถานการณ์ เมื่อสถานการณ์เปลี่ยน การตอบสนองก็เปลี่ยนตามได้ จากการหยุดนิ่งอาจเปลี่ยนไปสู่การหลบหนีหรือการป้องกันตัว หรือกลับเข้าสู่ภาวะปกติเมื่อพบว่าภัยลดลงหรือหายไป

อ่านสัญญาณร่างกาย เพื่อดึงตัวเองกลับมาสู่การตัดสินใจ

การรู้ทันสัญญาณภายในร่างกายอาจไม่ได้ทำให้เราควบคุม Fight–Flight–Freeze ได้ทั้งหมด แต่อย่างน้อยก็ช่วยให้เรารู้ว่า ร่างกายกำลังเตรียมรับมือกับบางสิ่ง และตั้งรับต่อสถานการณ์ได้เร็วขึ้น อย่างไรก็ตาม ไม่มีการตอบสนองแบบใดเหมาะกับทุกสถานการณ์ สิ่งที่ร่างกายเลือกทำขึ้นอยู่กับความรุนแรงและระยะห่างของภัย ทางเลือกที่มองเห็น ประสบการณ์เดิม ตลอดจนสภาพร่างกายในขณะนั้น การเข้าใจสัญญาณภายในจึงไม่อาจแทนความรู้เรื่องภัย แผนอพยพ หรือการฝึกปฏิบัติได้ แต่อาจช่วยให้เราไม่ถูกความตื่นตระหนกครอบงำ และมีโอกาสเลือกการกระทำที่เหมาะสมและปลอดภัยที่สุดในเวลาที่ทุกวินาทีมีความหมาย

เอกสารอ้างอิง

Barrett, L. F., & Simmons, W. K. (2015). Interoceptive predictions in the brain. Nature Reviews Neuroscience, 16, 419–429. https://doi.org/10.1038/nrn3950

Chen, W. G., Schloesser, D., Arensdorf, A. M., Simmons, J. M., Cui, C., Valentino, R., Gnadt, J. W., Nielsen, L., St Hillaire-Clarke, C., Spruance, V., Horowitz, T. S., Vallejo, Y. F., & Langevin, H. M. (2021). The emerging science of interoception: Sensing, integrating, interpreting, and regulating signals within the self. Trends in Neurosciences, 44(1), 3–16. https://doi.org/10.1016/j.tins.2020.10.007

Kozlowska, K., Walker, P., McLean, L., & Carrive, P. (2015). Fear and the defense cascade: Clinical implications and management. Harvard Review of Psychiatry, 23(4), 263–287. https://doi.org/10.1097/HRP.0000000000000065

Roelofs, K. (2017). Freeze for action: Neurobiological mechanisms in animal and human freezing. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 372(1718), 20160206. https://doi.org/10.1098/rstb.2016.0206