ถอดรหัสอารยธรรมผ่านผืนผ้า

อะไรเอ่ย...ที่ชาวจีนพกเป็นมรดกโลก และญี่ปุ่นพกตำนานพันปี! พามาเปิดเรื่องราว 3 ผ้าทออันทรงคุณค่าจากตู้ของที่ระลึกในหอสมุดมจธ. ร่วมค้นหาเรื่องราวที่ซ่อนอยู่ใต้เส้นด้ายพร้อมกันได้ที่ ห้องกำแพงเกียรติยศ (Wall of Fame) ชั้น 2 หอบรรณสารสนเทศ หรือคลิกชมออนไลน์ได้ที่ Repository Home

หากประวัติศาสตร์สามารถเล่าเรื่องได้ด้วยตัวเอง เรื่องราวเหล่านั้นคงไม่ได้ถูกจารึกอยู่แค่ในหนังสือเพียงอย่างเดียวแน่นอน แต่ยังถูกซ่อนอยู่ในเส้นด้าย ลวดลาย และสีสันของผืนผ้าที่ถูกส่งต่อกันมาจากรุ่นสู่รุ่น

ภายในตู้ของที่ระลึกของหอสมุด มีผ้าทอสามผืนจากสองอารยธรรมสำคัญของเอเชีย ญี่ปุ่นและจีน ที่ไม่ได้มีคุณค่าเพียงความงดงามทางศิลปะ แต่ยังเป็นภาพสะท้อนวิถีชีวิต ความเชื่อ และภูมิปัญญาที่สั่งสมมาหลายร้อยถึงหลายพันปี จากผ้าห่อของในชีวิตประจำวัน สู่ผ้าไหมราชสำนัก และมรดกภูมิปัญญาระดับโลก แล้วมาร่วมค้นหาเรื่องราวต่างๆไปพร้อมกัน

🌸 ฟุโรชิกิ : ผ้าผืนเดียวที่ห่อทั้งสิ่งของและวัฒนธรรม

(ตัวอย่างของที่ระลึกจากหอบรรณสารสนเทศ)

ก่อนยุคถุงพลาสติก ชาวญี่ปุ่นใช้ผ้าสี่เหลี่ยมผืนหนึ่งห่อทุกสิ่งตั้งแต่เสื้อผ้า อาหาร ไปจนถึงของขวัญสำคัญ ผ้าผืนนั้นเรียกว่า “ฟุโรชิกิ” (風呂敷)

ฟุโรชิกิ มาจากคำว่า "ฟุโร" แปลว่า อาบ และ "ชิกิ" แปลว่า พิธีการ นั่นเป็นเพราะว่าวัฒนธรรมการห่อผ้าฟุโรชิกิ ถือกำเนิดขึ้นจากการอาบน้ำแร่ออนเซ็นตั้งแต่ยุคมูโรมาชิ (ค.ศ. 1392–1573) เมื่อผู้คนใช้ผ้าห่อเสื้อผ้าของตนเองขณะไปอาบน้ำในโรงอาบน้ำสาธารณะ เพื่อป้องกันการสับสนกับของผู้อื่น ก่อนจะค่อย ๆ พัฒนาเป็นศิลปะการห่อของอันเป็นเอกลักษณ์ของญี่ปุ่น

ผ้าฟุโรชิกิที่จัดแสดงในหอสมุดโดดเด่นด้วยลวดลายมงคลสองชนิด ได้แก่ “ดอกโบตั๋น” (牡丹) และ “เถาวัลย์คาราคุสะ” (唐草)

1. ดอกโบตั๋นได้รับการยกย่องว่าเป็นราชาแห่งมวลดอกไม้ สื่อถึงความมั่งคั่ง เกียรติยศ และความสง่างาม
2. ส่วนลายเถาวัลย์คาราคุสะสื่อถึงการเติบโตอย่างต่อเนื่อง อายุยืนยาว และ ความรุ่ง เรืองไม่สิ้นสุด

เมื่อลวดลายทั้งสองมารวมกัน จึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของ “ความมั่งคั่งและความรุ่งเรืองที่งอกงามตลอดไป”สะท้อนความหมายอันลึกซึ้งที่ชาวญี่ปุ่นถ่ายทอดผ่านผืนผ้าเพียงผืนเดียว

🏯 Nishijin : ผ้าไหมแห่งราชสำนักเกียวโต

 (ตัวอย่างของที่ระลึกจากหอบรรณสารสนเทศ)

จากผ้าห่อของในชีวิตประจำวัน เราขยับเข้าสู่โลกแห่งความงดงามของราชสำนักญี่ปุ่นผ่านผ้ารองกลางโต๊ะที่ทอด้วยเทคนิค “นิชิจินโอริ” (西陣織) ศิลปะการทอผ้าชั้นสูงจากเมืองเกียวโตที่มีประวัติยาวนานกว่า 1,200 ปี

ผลงานชิ้นนี้ได้รับแรงบันดาลใจจาก “ภาพม้วนสมัยเฮอัน” (平安絵巻) ถ่ายทอดบรรยากาศอันงดงามของราชสำนักญี่ปุ่นในอดีตผ่านภาพขุนนาง รถวัว และทัศนีย ภาพแบบดั้งเดิมที่ถักทออย่างประณีตด้วยเส้นด้ายสีทองและสีเงิน จนเกิดมิติและประกายอันหรูหรา เทคนิคการทอแบบนิชิจินได้รับการพัฒนาในย่านนิชิจิน เมืองเกียวโต และได้รับการสืบทอดต่อเนื่องมาหลายศตวรรษจนกลายเป็นหนึ่งในงานหัตถศิลป์ที่เป็นสัญลักษณ์ของญี่ปุ่น

ผ้ารองกลางโต๊ะผืนนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงของตกแต่ง แต่ยังเป็นเสมือนหน้าต่างที่พาเราย้อนกลับไปสัมผัสความรุ่งเรืองและความงดงามของยุคเฮอันที่ยังคงถูกบันทึกไว้ผ่านเส้นด้ายมาจนถึงปัจจุบัน

🧵 Li Brocade : มรดกโลกที่ถักทอประวัติศาสตร์ชนเผ่า

(ตัวอย่างของที่ระลึกจากหอบรรณสารสนเทศ)

ข้ามทะเลจากญี่ปุ่นสู่เกาะไหหลำ ประเทศจีน เราจะพบกับ “หลีจิ่น” (黎锦) หรือผ้าทอชนเผ่าหลี หนึ่งในสิ่งทอที่เก่าแก่ที่สุดของจีน และได้รับการขนานนามว่าเป็น “ฟอสซิลมีชีวิตแห่งอุตสาหกรรมฝ้าย”

ผ้าชนิดนี้มีประวัติยาวนานกว่า 3,000 ปี และถือกำเนิดจากภูมิปัญญาของสตรีชนเผ่าหลี ซึ่งไม่มีระบบตัวอักษรเป็นของตนเอง จึงใช้ลวดลายบนผืนผ้าเป็นสื่อในการบันทึกเรื่องราวและความทรงจำของชุมชน เรื่องราวการทำไร่ การล่าสัตว์ การแต่งงาน ความเชื่อเรื่องบรรพบุรุษ ตลอดจนตำนานพื้นบ้าน ล้วนถูกถ่ายทอดผ่านลวดลายเรขาคณิตอันซับซ้อน จนได้รับการขนานนามว่าเป็น “หนังสือประวัติ ศาสตร์ที่ถักทอได้”

ด้วยคุณค่าทางวัฒนธรรมและภูมิปัญญาอันโดดเด่น เทคนิคการปั่น ย้อม ทอ และปักผ้าของชนเผ่าหลีจึงได้รับการขึ้นทะเบียนโดย UNESCO ในปี ค.ศ. 2009 ให้เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่ต้องได้รับการคุ้มครองอย่างเร่งด่วน

แม้ผ้าทอทั้งสามผืนจะมาจากเพียงสองประเทศ แต่การนำจีนและญี่ปุ่นมาพิจารณาร่วมกันช่วยให้เห็นมิติที่น่าสนใจของอารยธรรมเอเชียตะวันออกได้อย่างชัดเจน เพราะทั้งสองสังคมต่างใช้ “ผืนผ้า” เป็นสื่อถ่ายทอดคุณค่าทางวัฒนธรรมเช่นเดียวกัน หากแต่สะท้อนออกมาในรูปแบบที่แตกต่างกัน ญี่ปุ่นถ่ายทอดความงาม ความประณีต และวิถีชีวิตผ่านฟุโรชิกิและผ้าไหมนิชิจิน ขณะที่จีนใช้ลวดลายบนหลีจิ่นเป็นพื้นที่บันทึกประวัติศาสตร์ ความเชื่อ และความทรงจำของชุมชน การจัดแสดงผ้าทอจากทั้งสองอารยธรรมเคียงกันจึงไม่เพียงเปิดโอกาสให้เราเรียนรู้เอกลักษณ์ของแต่ละวัฒนธรรม แต่ยังช่วยให้เห็นว่า “ผืนผ้า” สามารถทำหน้าที่ได้มากกว่าเครื่องนุ่งห่มหรือของใช้ หากยังเป็นสื่อกลางในการสืบทอดอัตลักษณ์และภูมิปัญญาของผู้คนข้ามกาลเวลา

✨ มากกว่าผืนผ้า คือเรื่องราวของผู้คน

แม้ฟุโรชิกิ นิชิจิน และหลีจิ่น จะถือกำเนิดขึ้นต่างยุคสมัย ต่างภูมิประเทศ และต่างวัฒนธรรม แต่สิ่งหนึ่งที่เหมือนกันคือ ทุกผืนต่างเป็น “บันทึกของอารยธรรม” ที่ถ่ายทอดเรื่องราวผ่านเส้นด้ายแทนตัวอักษร

บางผืนเล่าถึงวิถีชีวิตอันเรียบง่าย บางผืนสะท้อนความรุ่งเรืองของราชสำนัก และบางผืนเก็บรักษาความทรงจำของชนเผ่าเอาไว้ตลอดหลายพันปี

เพราะบางครั้ง ประวัติศาสตร์ไม่ได้ถูกเขียนลงบนกระดาษเสมอไป แต่อาจถูกถักทออยู่บนผืนผ้าที่กำลังรอให้เราเข้าไปอ่านเรื่องราวของมันอยู่เงียบ ๆ ในตู้จัดแสดงของหอสมุด

ติดตามของที่ระลึกอื่น ๆ ได้อีกที่ ห้องกำแพงเกียรติยศ (Wall of fame) ชั้น 2 หอบรรณสารสนเทศ หรือคลิกชมผ้าทอออนไลน์ได้ที่ Repository Home

ค้นคว้าและเรียบเรียงโดย พณิชา ปิ่นโก นักศึกษาฝึกงานชั้นปีที่ 3 มหาวิทยาลัยศิลปากร

อ้างอิง

LEXUS CREATES. (n.d.). ศิลปะการห่อผ้าแบบญี่ปุ่นฟุโรชิกิ. Lexus Thailand. สืบค้นเมื่อ 15 มิถุนายน 2569. URL: https://www.lexus.co.th/th/discover-lexus/lexus-creates/family -activities/art-of-furoshiki.html

Mercari. (n.d.). 平安絵巻 西陣織 テーブルセンター 未使用. Mercari. Retrieved June 15, 2026. URL: https://jp.mercari.c om/item/m5254 32 72579srsltid=AfmBOor4w4N9GJ2526f7DVCWJHYBlMCGe-7smx9aexEVQx JTBkAEqEjf

HOUSE OF JAPAN Shop. (n.d.). The Kyoto GOSHOGURUMA 平安御所車 西陣織ビッグクッション 67×45×5cm 中材付. HOUSE OF JAPAN Shop. Retrieved June 15, 2026. URL: https://houseofjapan.shop/products/j-ki nrannemaki

KCAEdutainment. (2562). ลายเถาวัลย์唐草 (karakusa) คาราคุสะ – ความหมายของลวดลายเถาวัลย์ที่สื่อถึงพลังชีวิตและความเจริญเติบโต. สืบค้นเมื่อ 15 มิถุนายน 2569.URL: https://www.faceboo k.com/KCAEdutainmen t/photo s/1757896647643719/

Wanadesiko. (n.d.). [平安絵巻 西陣織 テーブルセンター]. Rakuten Ichiba. Retrieved June 15, 2026. URL: https://item.raku ten.co.jp/wanadesiko/2 040-65-50138/

YumeYakata Kyoto Oike. (2561). ที่จริงแล้ว ลายของกิโมโนมีความหมาย! คำอธิบายที่แอบแฝงอยู่ในลวดลาย. YumeYakata Kyoto Oike. สืบค้นเมื่อ 15 มิถุนา ยน 2569.URL: https://shorturl.at/4f1Rf