บทบาทของเทคโนโลยีการพิมพ์ต่อการทูตและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

เนื้อหาจากงานเสวนา “เทคโนโลยีการพิมพ์และผลกระทบต่อโลกการเรียนรู้ของคนไทย จากสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโครงการพระจอมเกล้าศึกษา ครั้งที่ 7 ที่จัดขึ้น ณ อาคาร LX มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) โดยมุ่งเน้นวิเคราะห์ความสำคัญของเทคโนโลยีการพิมพ์ ในฐานะเครื่องมือที่ส่งผลต่อมิติทางการทูต การเจรจาค้าขาย และการสร้างความสัมพันธ์ระหว่างประเทศของสยามในยุคเปิดประเทศ

1. การตีพิมพ์เพื่อสร้างมาตรฐานระดับสากลและแสดงความเป็นอารยะ

(ภาพ หน้าหนึ่งของหนังสือจดหมายเหตุ ฉบับวันที่ 1 มีนาคม พ.ศ. 2407)

ในสมัย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เทคโนโลยีการพิมพ์ได้กลายมาเป็นเครื่องมือสำคัญในการแสดงความเป็น "อารยะ" ต่อสายตาชาวโลก การเปลี่ยนผ่านจากการจดบันทึกกฎหมายลงบนใบลานแบบดั้งเดิม มาสู่การตีพิมพ์เป็นรูปเล่ม ถือเป็นกลยุทธ์ที่สำคัญยิ่งในการแสดงให้เห็นว่าสยามมีเทคโนโลยีการพิมพ์เข้าถึงแล้ว โดยเริ่มจากประกาศห้ามสูบฝิ่นในสมัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว การนำเข้าแท่นพิมพ์ของ แดน บีช แบรดลีย์ ทำให้มีสิ่งพิมพ์ในไทยอีกหลายอย่าง เช่น หนังสือพิมพ์ บางกอกรีคอร์เดอร์ และสิ่งพิมพ์ของรัฐในระยะต่อมา

           สิ่งพิมพ์เหล่านี้มีบทบาทสำคัญในการทำให้การสื่อสารของรัฐมีลักษณะเป็นระบบและเข้าถึงสาธารณะมากขึ้น อีกทั้งยังเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ที่สะท้อนให้ชาติตะวันตกเห็นว่าสยามได้ปรับตัวเข้าสู่โลกสมัยใหม่ผ่านการใช้เทคโนโลยีการพิมพ์ แม้การตีพิมพ์เอกสารทางกฎหมายจะยังไม่ได้แพร่หลายอย่างกว้างขวางในระยะแรก แต่การมีอยู่ของสื่อสิ่งพิมพ์ในรูปแบบต่าง ๆ ได้ช่วยเสริมสร้างภาพลักษณ์ของรัฐว่าเป็นสังคมที่มีการจัดระเบียบความรู้และการบริหารจัดการข้อมูลในลักษณะที่ใกล้เคียงกับมาตรฐานสากล ซึ่งมีส่วนสำคัญต่อการสร้างความน่าเชื่อถือและความสัมพันธ์ทางการทูตกับนานาประเทศในช่วงยุคเปิดประเทศ (Bradley, 1844–1867; Reynolds, 2006; Winichakul, 1994)

2. เครื่องมือสร้างความโปร่งใสในข้อตกลงและสนธิสัญญาทางการค้า

           เทคโนโลยีการพิมพ์มีส่วนช่วยลดช่องว่างและเพิ่มความแม่นยำในการสื่อสารบนเวทีการเจรจาระหว่างประเทศ ในช่วงที่สยามทำสนธิสัญญาทางการค้าที่สำคัญ เช่น สนธิสัญญาเบาว์ริง การจัดทำเอกสารข้อตกลงในรูปแบบลายลักษณ์อักษร และการคัดสำเนาอย่างเป็นระบบ ทำให้คู่สัญญาสามารถอ้างอิงข้อความที่ตรงกันได้ ลดความคลาดเคลื่อนในการตีความทางกฎหมาย

           แม้กระบวนการจัดทำสนธิสัญญาในระยะแรกจะยังไม่ได้อาศัยการพิมพ์ในทุกขั้นตอน แต่การพัฒนาเทคโนโลยีการพิมพ์ในสมัย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็มีส่วนสนับสนุนให้เอกสารสำคัญของรัฐสามารถถ่ายทอดและเผยแพร่ได้อย่างเป็นมาตรฐานมากยิ่งขึ้น ทั้งในรูปแบบสำเนาเพื่อใช้งานภายในและการสื่อสารต่อสาธารณะ ซึ่งช่วยเสริมสร้างความโปร่งใสและความน่าเชื่อถือของสยามในความสัมพันธ์กับชาติตะวันตก (Baker & Pasuk, 2017; Reynolds, 2006)

3. การเผยแพร่ข่าวสารเพื่อความรู้เท่าทันในเวทีการทูต

(ภาพ หน้าปกนิราศลอนดอน จดหมายเหตุ เรื่องราชทูตไทยไปประเทศอังกฤษในรัชกาลที่ 4)

การเกิดขึ้นของสิ่งพิมพ์เชิงข่าวสารและปูมโหร เช่น หนังสือพิมพ์ "บางกอกคาเลนดาร์" (Bangkok Calendar) รวมถึงการตีพิมพ์วรรณกรรมที่บันทึกประสบการณ์ในต่างแดนอย่าง "นิราศลอนดอน" ในปี พ.ศ. 2404 มีส่วนสำคัญอย่างยิ่งในการเปิดโลกทัศน์ให้ชนชั้นนำและขุนนางสยามได้รับรู้ความเคลื่อนไหวของโลกภายนอก ข้อมูลข่าวสารเหล่านี้คือคลังความรู้ที่ช่วยให้นักการทูตของสยามเข้าใจบริบทและวิธีคิดของชาติตะวันตก ทำให้สามารถประเมินสถานการณ์และวางกลยุทธ์บนโต๊ะเจรจาได้อย่างรู้เท่าทัน

บทสรุป

เทคโนโลยีการพิมพ์ในยุคสมัยของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ไม่ได้มีบทบาทเพียงแค่การกระจายความรู้สู่ประชาชนหรือผลิตตำราเรียนเท่านั้น แต่ยังทำหน้าที่เป็น "ยุทธศาสตร์ทางการทูต" ที่ทรงพลัง การตีพิมพ์กฎหมาย ตลอดจนการเผยแพร่เอกสารราชการต่างๆ เป็นการแสดงศักยภาพของสยามในการปรับตัวเข้าสู่ระบบสากล ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยให้ประเทศสามารถรักษาดุลยภาพแห่งอำนาจ และดำเนินความสัมพันธ์กับมหาอำนาจตะวันตกได้อย่างมั่นคงและภาคภูมิ