Learning Gap และความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาในยุคดิจิทัล

           “Education is the most powerful weapon which you can use to change the world.”

         “การศึกษาเป็นอาวุธที่ทรงพลังที่สุดที่สามารถใช้เปลี่ยนแปลงโลกได้”

-. Nelosn Mandela

           ในช่วงไม่กี่ปีท่านผ่านมา เทดโนโลยีดิจิทัลได้เข้ามามีบทบาทอย่างมากต่อระบบการศึกษาทั้งในและนอกประเทศ ทั้งรูปแบบการเรียนออนไลน์และออนไซต์ แพลตฟอร์มการเรียนรู้ แอปพลิเคชัน และปัญญาประดิษฐ์ หลายคนมองว่าเทคโนโลยีคือ “คำตอบ” ของการยกระดับการศึกษา แต่อันที่จริงแล้ว ก็ปฏิเสธไม่ได้เช่นกันว่า เทคโนโลยี นี่แหละที่ก่อให้เกิด Learning gap หรือ ช่องว่างทางการเรียนรู้ และความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา

           กล่าวคือ ความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัลเป็นปัญหาที่เกิดขึ้นจากความแตกต่างในการเข้าถึงและใช้เทคโนโลยี ซึ่งส่งผลกระทบต่อความสามารถในการเข้าถึงข้อมูลและบริการที่จำเป็นในชีวิตประจำวัน ในสยาม ปัญหานี้เริ่มส่งผลชัดเจนขึ้นตั้งแต่ช่วงต้นศตวรรษที่ 21 เมื่อการใช้งานอินเทอร์เน็ตและอุปกรณ์ดิจิทัลเริ่มขยายตัวอย่างรวดเร็ว แต่ยังมีประชากรจำนวนมากที่ไม่สามารถเข้าถึงเทคโนโลยีเหล่านั้นได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเขตพื้นที่ชนบทและกลุ่มประชากรที่มีรายได้น้อย

           ในปี 2021 ปรากฏรายงานของสำนักงานสถิติแห่งชาติ ระบุว่า ประชาชนในเขตเมืองมีอัตรากรเข้าถึงอินเทอร์เน็ตสูงกว่าในชนบทถึง 40% ซึ่งแสดงให้เห็นว่ามีความแตกต่างกันที่ชัดเจน รวมถึงยังมีปัจจัยอื่นอีกด้วย อาทิ การศึกษาและทักษะการใช้เทคโนโลยีที่ทำให้ความเหลื่อมล้ำนี้ทวีความรุนแรงมากขึ้น โดยผู้ที่ขาดโอกาสในการเรียนรู้และพัฒนาทักษะจะมีความยากลำบากในการแข่งขันในตลาดงานที่ต้องการทักษะด้านดิจิทัล

ว่ากันที่ Learning gap

           ดังกล่าว ให้ความหมายได้ว่าเป็นความแตกต่างของผลลัพธ์การเรียนรู้ระหว่างผู้เรียนแต่ละกลุ่ม ไม่ว่าจะเป็นด้านความรู้ ทักษะ หรือโอกาสในการเข้าถึงการเรียนรู้ ช่องว่างนี้อาจเกิดจากหลายปัจจัย เช่น ฐานะทางเศรษฐกิจ สภาพแวดล้อม ครอบครัว คุณภาพสถานศึกษา หรือความพร้อมในด้านทรัพยากรการเรียนรู้

           ในยุคก่อนการมาถึงเรื่องดิจิทัล สิ่งที่เป็น Learning Gap ในยุคนั้นมักสะท้อนผ่านคุณภาพโรงเรียนหรือจำนวนครู แต่ในยุคดิจิทัล ส่วนทีเป็น Gap นี้ได้ขยายไปสู่มิติใหม่ คือ ความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัล และเรื่องนี้ยังมีการรายงานจาก UNICEF มีเด็กผู้หญิงและเยาวชนหญิงในประเทศที่มีรายได้ต่ำที่สุดของโลก 9 ใน 10 คน ไม่สามารถเข้าถึงอินเทอร์เน็ตได้ การค้นคว้านี้ชี้ให้เห็นว่า ปัญหานี้ไม่ได้ส่งผลกระทบเฉพาะต่อผลลัพธ์ทางการศึกษาเท่านั้น แต่ยังตอกย้ำและขยายความเหลื่อมล้ำทางเพศที่มีอยู่ในสังคมเดิมทั้งที่ไม่ว่าจะเพศใดก็สามารถเข้าถึงเทคโนโลยีได้

           เราอาจแบ่งความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัลเป็น 3 ประเภทหลัก ได้แก่

           1. การเข้าถึงเทคโนโลยี : มิติที่เห็นได้ชัดเจนที่สุด ของความเหลื่อมล้ำทางเทคโนโลยี คือ การขาดการเข้าถึงเทคโนโลยีที่จำเป็น เช่น คอมพิวเตอร์ แท็บเล็ต การเชื่อมต่ออินเทอร์เน็ต ในหลานพื้นที่ที่มีรายได้น้อยหรืออยู่ห่างไกล ผู้เรียนอาจไม่สามารถเข้าถึงแม้แต่เครื่องมือเทคโนโลยีขั้นพื้นฐานที่จำเป็นต่อการศึกษาในยุคปัจจุบัน

           2. ความรู้เท่าทันดิจิทัล : นอกเหนือจากการเข้าถึงแล้ว ยังมีช่องว่างสำคัญด้านความรู้เท่าทันดิจิทัล ซึ่งหมายถึงความสามารถในการใช้เทคโนโลยีอย่างมีประสิทธิภาพ ผู้เรียนจำนวนมากในชุมชนที่ขาดแคลนทรัพยากรไม่มีทักษะที่จำเป็นในการใช้งานและนำทางแพลตฟอร์มดิจิทัล ส่งผลให้ไม่สามารถใช้ประโยชน์จากแหล่งเรียนรู้ออนไลน์ได้อย่างเต็มที่

           3. คุณภาพของการเข้าถึง : แม้ในกรณีที่นักเรียนสามารถเข้าถึงเทคโนโลยีได้ แต่คุณภาพของการเข้าถึงก็อาจแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง เช่น นักเรียนที่ใช้อินเทอร์เน็ตที่ไม่เสถียร หรือมีอุปกรณ์ที่ล้าสมัย จะไม่สามารถมีส่วนร่วมกับเนื้อหาการเรียนรู้ได้อย่างมีประสิทธิภาพเท่ากับนักเรียนที่มีอินเทอร์เน็ตความเร็วสูงและอุปกรณ์ที่ทันสมัย

           จากที่กล่าวมาข้างต้น ช่วยให้ทราบโดยภาพรวมว่า ณ ปัจจุบันนี้ยังคงมีปัญหานี้อยู่อย่างไม่สามารถปฏิเสธได้ ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาในยุคดิจิทัล อาจไม่ใช่ปัญหาทีเทคโนโลยีจะแก้ไขได้ด้วยตัวของมันเอง แต่ควรแก้จากการวางแผน วางนโยบาย หรือวิธีคิด และอาจกลายเป็นสิ่งสำคัญที่ช่วยลดช่องว่างแทนการขยายซึ่งความเหลื่อมล้ำลงได้

Reference

1 :  BrainyQuote. (n.d.). Nelson Mandela Quotes. Nelson Mandela - Education is the most powerful weapon...

2 : ความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัลในสังคมไทย. doc_658256.pdf

3 : The Digital Divide in Education: Bridging the Gap for Equal Learning Opportunities. (September 2024). What is the Digital Divide in Education? - Outreach International

4 : Unicef. (May 2023). Bridging the Gender Digital Divide. Bridging the Gender Digital Divide - UNICEF DATA