ทำความรู้จัก Metacognition: ทักษะคิดเกี่ยวกับความคิดเพื่อการเรียนรู้เชิงลึก

““Nothing in life is as important as you think it is, while you are thinking about it.”.”

“ไม่มีอะไรในชีวิตที่จะสำคัญเท่าที่คุณคิดว่ามันสำคัญ ในขณะที่คุณกำลังคิดถึงมันอยู่”

— Daniel Kahneman

           คำเตือนดังกล่าว ของนัดคิดและนักเขียนนามอุโฆษอย่าง แดเนียล คาห์เนมัน ผู้เขียนหนังสือ Thinking Fast and Slow ย้ำว่ามนุษย์มักตกอยู่กับ “กับดักการคิด” โดยให้ความสำคัญกับสิ่งที่อยู่ตรงหน้าเกินจริง Metacognition ช่วยให้เรา ถอย ออกมามองกระบวนการคิดของตัวเองจากมุมสูง ทำให้ตัดสินใจได้ดีขึ้นและไม่ตกเป็นเหยื่อของอารมณ์ชั่ววูบ

           เมื่อกล่าวถึงการเรียนรู้ คนจำนวนไม่น้อยมักโฟกัสไปที่การจดจำเนื้อหา อ่านหนังสือ หรือฝึกทักษะใหม่ๆ แต่สิ่งหนึ่งที่สำคัญไม่แพ้กันและมักถูกมองข้ามคือ Metacognition (เมตาคอกนิชัน) หรือ “การรู้คิดเกี่ยวกับความคิดของตนอง” ซึ่งฟังดูจะซับซ้อนเหลือเกิน แต่อันที่จริงแล้ว มันหมายถึงความสามารถในการรู้ว่า เรากำลังคิดอะไรอยู่ รู้แค่ไหน เข้าใจอะไร และควรปรับวิธีการเรียนรู้อย่างไรให้มีประสิทธิภาพขึ้น

           ด้วยเหตุนี้ Metacognition จึงเปรียบเสมือนกระจกสะท้อนสมองของเราเอง ช่วยให้เราเห็นภาพว่าอะไรคือจุดแข็ง จุดอ่อน หรือกลยุทธ์ที่เหมาะสมที่สุดในการพัฒนาตัวเอง สิ่งนี้ไม่ใช่ทักษะที่ซ่อนเร้นสำหรับนักวิชาการเท่านั้น แต่เป็นทักษะที่ทุกคนสามารถฝึกฝนกันได้ และเมื่อทำได้ดี มันสามารถพัฒนาจากความเป็น Soft Skill ไปสู่ Hard Skill ได้ด้วย

Metacognition คืออะไร?

           เนื่องจากนักจิตวิทยาปัญญานิยม มีความเชื่อว่า ผู้เรียน เป็นผู้ที่มีความสำคัญต่อการเรียนรู้ เป็นผู้ที่ควบคุมกิจกรรมการเรียนรู้ด้วยตนเอง ซึ่งเป็นการควบคุมและการประเมินการคิดของตนเอง หรือ ความสามารถของบุคคลที่ได้รับการพัฒนา เพื่อควบคุมกำกับกระบวนการทางปัญญา หรือกระบวนการคิด มีความตระหนักในงานและสามารถใช้ยุทธวิธีในการทำงานจะสำเร็จอย่างสมบูรณ์

เทียบง่ายๆ นะครับ เมื่ออ่านหนังสือ แล้วมีการถามตัวเองว่า “ฉันเข้าใจเนื้อหานี้จริงๆ หรือแค่พอจำได้” “วิธีอ่านของฉันได้ผลหรือเปล่า” “ควรปรับกลยุทธ์การเรียนอย่างไรให้เข้าใจง่ายยิ่งขึ้น” คำถามเหล่านี้คือตัวอย่างของ Metacognition ทั้งสิ้น

ด้วยเหตุนี้ การมีความรู้เกี่ยวกับความคิดของตนเอง จึงเป็นองค์ประกอบของการเรียนรู้อย่างมีประสิทธิภาพ เพราะว่า เป็นสิ่งที่ช่วยให้แต่ละคนควบคุม กำกับ กระบวนการทางปัญญาของตนได้ ความรู้ใน Metacognition มีการพัฒนาตั้งแต่แรกเกิดโดยพัฒนาขึ้นช้าๆ จนถึงวัยรุ่น ผู้ใหญ่มีแนวโน้มที่จะมีความรู้ด้านปัญญาของตนเองมากกว่าเด็ก และสามารถอธิบายความรู้นั้นได้ดีกว่า สันนิษฐานได้เลยว่า การเรียนรู้ที่ดีสามารถเกิดผลต่อระดับ Metacognition ที่เหมาะสม พฤติกรรมการเรียนรู้จะดีได้ ก็ย่อมต้องเกิดมาจากการสอนที่เหมาะสม

การฝึก Metacognition แบบง่าย ๆ

           หากลงทฤษฎีไปมากกว่านี้เกรงว่าจะเป็นการยากต่อการปฏิบัติจริง ทั้งจึงได้หยิบยกวิธีการที่เห็นสมควรเอามาปรับใช้กันดูในชีวิตประจำวัน อาจลองเริ่มจากขั้นตอนเหล่านี้

           1. ตั้งคำถามกับตัวเองเสมอ : เช่น ลองถามตัวเองดูว่า “ฉันเข้าใจเนื้อหานี้จริงไหมนะ?” หรือ “ฉันเลือกวิธีที่ดีที่สุดแล้วหรือยัง?” ทั้งนี้ต้องบวกับความขยันและเอาใจใส่ของตนเองในการแสวงหาความรู้ด้วย

           2. วางแผนการเรียนหรือทำงาน เอาไว้ล่วงหน้า : ก่อนจะเริ่มงาน ลองกำหนดเป้าหมายและขั้นตอนที่ชัดเจนเอาไว้

           3. สังเกตความเข้าใจระหว่างทำงาน : ถ้าพบว่าเริ่มไม่เข้าใจ หรือเสียสมาธิ ให้ลองหยุดสักพักและทบทวนดู

           4. ประเมินผลหลังทำงานเสร็จ : ถามตัวเองว่าอะไรทำให้สำเร็จหรือพลาด และจะปรับอย่างไรในครั้งหน้า

           5. จดบันทึกกระบวนการคิดของตัวเอง : การเขียนไดอารีการเรียนรู้หรือ Learning Journal จะช่วยให้เห็นรูปแบบความคิดที่ซ้ำๆ พัฒนาต่อได้ง่ายขึ้น

           มิหน้ำซ้ำแล้ว ความสำคัญของเรื่องนี้ ยังกินความรวมถึงการพยายามทำความเข้าใจในเรื่องของ AI ด้วย หลายคนอาจกังวลว่า AI จะมาแทนที่ความคิดสร้างสรรค์ของมนุษย์ แต่จริงๆ แล้ว Metacognition ต่างหากที่เป็นกุญแจสำคัญในการสร้างสรรค์นวัตกรรม

           จากที่กล่าวในบทความนี้ Metacognition คือการรู้จักและเข้าใจวิธีคิดของตัวเอง มันไม่ใช่เพียงการตั้งคำถามกับตัวเอง แต่คือ การฝึกฝนอย่างมีระบบเพื่อทำให้การเรียนรู้มีประสิทธิภาพสูงสุด ในยุคที่ความรู้และทักษะใหม่เกิดขึ้นทุกวัน การมี Metacognition คือกุญแจสำคัญที่จะทำให้คุณไม่เพียง “เรียนรู้เร็ว” แต่ยัง “เรียนรู้เป็น” และสามารถต่อยอดให้กลายเป็น Hard Skill ที่เพิ่มมูลค่าในโลกการทำงานได้จริง

Reference

1 : Ilja Mašarov. (4 January 2018). “Nothing in life is as important as you think it is, while you are thinking about it.”. Medium. “Nothing in life is as important as you think it is, while you are thinking about it.” | by Ilja Mašarov | Medium

2 : Anthony Vicino. (ม.ป.ป.). These 3 quotes from Daniel Kahneman changed how I think about life, business, and everything in between.. LinkedIn. These 3 quotes from Daniel Kahneman changed how I think about life, business, and everything in between. 1. “Nothing in life is as important as you think it is, while you are thinking about… | Anthony Vicino | 126 comments

3 : _________ (ม.ป.ป.). การควบคุมการรู้คิดตนเอง. ความรู้เกี่ยวกับการรู้คิดของตนเอง (Meta cognition)

4 : ภีศเดช เพชรน้อย. (20 October 2024). Metacognition ทักษะรอดยุค Generative AI ที่ต้องมี. Base Playhouse. Metacognition ทักษะรอดยุค Generative AI ที่ต้องมี