บทบาทของห้องสมุดในยุคดิจิทัล ในวันที่ความรู้ไม่ได้อยู่แค่บนชั้นหนังสือ ห้องสมุดจะยังสำคัญอยู่ไหม?

         ถ้าพูดถึง “ห้องสมุด” หลายคนอาจนึกถึงชั้นหนังสือ โต๊ะอ่านหนังสือ และการยืม–คืนหนังสือ ภาพของห้องสมุดอาจดูเหมือนเป็นสถานที่ที่เราเดินเข้าไปเพื่อหยิบหนังสือมาอ่าน

         แต่ทุกวันนี้ ถ้าเราอยากรู้เรื่องอะไรสักอย่าง เราอาจไม่จำเป็นต้องเดินไปหาหนังสือบนชั้นอีกแล้ว เพราะเพียงแค่มีโทรศัพท์หรือคอมพิวเตอร์ เราก็สามารถค้นข้อมูล อ่านหนังสือ หรือหางานวิจัยได้จากที่ต่าง ๆ ได้ ในเมื่อวิธีการเข้าถึงความรู้เปลี่ยนไป แล้วบทบาทของห้องสมุดในยุคที่ข้อมูลเข้าถึงได้ง่ายขึ้นจะเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร?

ห้องสมุดที่ไม่ได้มีแค่หนังสือเพียงอย่างเดียว

         การเปลี่ยนแปลงของห้องสมุดอาจเริ่มจากสิ่งที่เห็นได้ง่ายที่สุด นั่นคือ “รูปแบบของทรัพยากร” จากเดิมที่หนังสือส่วนใหญ่อยู่ในรูปแบบเล่ม ปัจจุบันมี e-Book เข้ามาเป็นอีกทางเลือกหนึ่ง ผู้ใช้จึงไม่จำเป็นต้องเลือกว่าจะอ่านได้เฉพาะตอนที่อยู่ในห้องสมุด แต่สามารถเข้าถึงหนังสือในรูปแบบดิจิทัลผ่านอุปกรณ์ต่าง ๆ ได้

         เช่นเดียวกับวารสารที่ไม่ได้มีเพียงฉบับพิมพ์บนชั้นอีกต่อไป แต่มี e-Journals และ Online Databases สำหรับการค้นคว้าและติดตามงานวิจัย

         พูดง่าย ๆ คือ จากเดิมที่เราเดินเข้าห้องสมุดเพื่อมาหาความรู้ วันนี้ความรู้จากห้องสมุดก็สามารถเดินทางไปหาเราในรูปแบบดิจิทัลได้เช่นกัน

จาก “หนังสือ” สู่ “แหล่งข้อมูล” ให้สืบค้นมากขึ้น

         เมื่อการเรียน การทำรายงาน และการทำวิจัยต้องใช้ข้อมูลมากขึ้น หนังสือเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอห้องสมุดจึงมีฐานข้อมูลที่ช่วยให้ค้นหาบทความและงานวิจัยได้สะดวกขึ้น เช่น Scopus รวมถึงฐานข้อมูลออนไลน์ในสาขาต่าง ๆ

         สิ่งที่เปลี่ยนไปจึงไม่ใช่แค่การเปลี่ยนหนังสือจากตัวเล่มเป็นไฟล์ แต่เป็นการเพิ่มช่องทางให้ผู้ใช้สามารถเข้าถึงข้อมูลที่หลากหลายขึ้น และค้นหาข้อมูลที่ตรงกับความต้องการได้มากขึ้น

แล้วถ้าข้อมูลที่ต้องการไม่มีในห้องสมุดล่ะ?

         ในบางครั้ง หนังสือหรือบทความที่เราต้องการอาจไม่ได้มีอยู่ในห้องสมุดของเรา แต่การค้นคว้าไม่ได้จบลงตรงนั้น ห้องสมุดมีการปรับตัวให้มีบริการ Interlibrary Loan (ILL) ซึ่งเป็นอีกหนึ่งช่องทางที่ช่วยให้ผู้ใช้สามารถยืมทรัพยากรจากห้องสมุดหรือแหล่งสารสนเทศอื่นได้

         จากเดิมที่เราอาจมองว่าห้องสมุดมีหน้าที่ให้บริการเฉพาะสิ่งที่อยู่ในห้องสมุด ปัจจุบันบทบาทของห้องสมุดกว้างขึ้น ปรับบทบาทในการช่วยเชื่อมต่อผู้ใช้กับแหล่งความรู้ที่ต้องการ แม้ทรัพยากรนั้นจะไม่ได้อยู่บนชั้นของห้องสมุดก็ตาม

เมื่อข้อมูลมีมากขึ้น การสืบค้นให้เป็นก็สำคัญยิ่งขึ้น

         อีกสิ่งหนึ่งที่เปลี่ยนไปพร้อมกับโลกดิจิทัล คือจำนวนข้อมูลที่เราเข้าถึงได้ เมื่อก่อนเราอาจมีปัญหาว่า “จะหาข้อมูลจากที่ไหน” แต่ในวันนี้บางครั้งปัญหากลับกลายเป็น “มีข้อมูลเยอะเกินไป แล้วจะเลือกจากตรงไหนดี?”

         ตรงนี้เองที่บทบาทของห้องสมุดไม่ได้มีเพียงการจัดหาทรัพยากร แต่ยังรวมถึงการช่วยให้ผู้ใช้ค้นข้อมูลได้อย่างมีประสิทธิภาพ ตั้งแต่การเลือกแหล่งข้อมูล การใช้คำค้น ไปจนถึงการพิจารณาความน่าเชื่อถือและความเหมาะสมของข้อมูลก่อนนำไปใช้

         เพราะการมีข้อมูลจำนวนมากไม่ได้แปลว่าเราจะได้คำตอบที่ดีเสมอไป สิ่งสำคัญอีกอย่างคือเราต้องรู้ว่าจะค้นที่ไหน ค้นอย่างไร และควรเชื่อข้อมูลนั้นมากน้อยแค่ไหน

และเมื่อ AI เข้ามา ห้องสมุดจึงต้องปรับตัวอีกครั้ง

         การเปลี่ยนแปลงไม่ได้หยุดอยู่แค่การเปลี่ยนจากหนังสือเล่มมาเป็น e-Book หรือจากวารสารฉบับพิมพ์มาเป็นฐานข้อมูลออนไลน์

         ในวันนี้ เราเริ่มมีเครื่องมือที่เข้ามาช่วยเราสืบค้น และทำความเข้าใจกับข้อมูลมากขึ้น นั่นคือ AI Tools

         AI สามารถช่วยตั้งคำถาม อธิบายเรื่องที่เราไม่เข้าใจ ช่วยคิดประเด็น หรือช่วยแนะนำคำค้นสำหรับการค้นคว้าได้ แต่ในขณะเดียวกัน เราก็ยังต้องตรวจสอบข้อมูลและกลับไปดูแหล่งข้อมูลที่น่าเชื่อถือด้วยตัวเอง

         ห้องสมุดจึงไม่ได้มีหน้าที่เพียงจัดหาข้อมูล แต่ต้องปรับตัวให้เข้ากับวิธีการเรียนรู้รูปแบบใหม่ ๆ อีกด้วย

         อีกหนึ่งบริการที่ห้องสมุดได้ให้ความสำคัญ คือ AI Corner ที่ห้อง Klinics1 ซึ่งเป็นพื้นที่ที่เปิดโอกาสให้ผู้ใช้ได้เรียนรู้และทดลองใช้เครื่องมือ AI และทำความเข้าใจว่าเราจะนำเทคโนโลยีเหล่านี้มาใช้กับการเรียนและการค้นคว้าได้อย่างไร

จากพื้นที่อ่านหนังสือ สู่พื้นที่สำหรับการเรียนรู้รูปแบบใหม่

         รูปแบบการเรียนของนักศึกษาในปัจจุบันไม่ได้มีเพียงการนั่งอ่านหนังสือคนเดียว การติว การทำงานกลุ่ม และการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับเพื่อนก็เป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้เช่นกัน

         ห้องสมุดจึงมี บริการจองห้องศึกษากลุ่ม เพื่อรองรับผู้ใช้ที่ต้องการพื้นที่สำหรับติวหนังสือ ประชุม หรือทำงานร่วมกัน

         การมีพื้นที่ลักษณะนี้ทำให้ห้องสมุดสามารถรองรับทั้งการเรียนรู้แบบรายบุคคลและการเรียนรู้ร่วมกับผู้อื่น โดยผู้ใช้สามารถเลือกใช้พื้นที่ให้เหมาะกับกิจกรรมของตัวเองได้มากขึ้น

แล้วบทบาทห้องสมุดยังสำคัญอยู่ไหม?

         แม้วันนี้เราจะสามารถค้นข้อมูลได้จากแทบทุกที่ แต่บทบาทของห้องสมุดไม่ได้หายไป เพียงแต่เปลี่ยนไปตามวิธีที่ผู้คนเข้าถึงความรู้

         จากหนังสือเล่ม สู่ e-Book

         จากวารสารฉบับพิมพ์ สู่ e-Journals และ Online Databases

         จากการสืบค้นเฉพาะทรัพยากรที่มีอยู่ในห้องสมุด สู่การเชื่อมต่อกับแหล่งข้อมูลอื่นผ่าน Interlibrary Loan (ILL)

         จากการสืบค้นข้อมูลด้วยตัวเอง สู่การใช้ AI Tools ในการช่วยค้นคว้า

         ดังนั้น สิ่งเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า ห้องสมุดในปัจจุบันพยายามปรับทั้ง ทรัพยากร พื้นที่ และบริการ ให้สอดคล้องกับความต้องการของผู้ใช้มากขึ้น

         ห้องสมุดยุคใหม่อาจไม่ได้มีคำตอบอยู่บนชั้นหนังสือเพียงอย่างเดียว แต่คือพื้นที่ที่ช่วยให้ผู้ใช้ เข้าถึงความรู้ ค้นคว้า ใช้เทคโนโลยี และเรียนรู้ได้ในหลายรูปแบบ และนั่นอาจเป็นภาพของห้องสมุดในวันนี้

         ไม่ใช่แค่สถานที่เก็บหนังสือ แต่เป็นแหล่งเรียนรู้ที่พร้อมปรับตัวไปพร้อมกับโลกและผู้ใช้

แล้วห้องสมุด มจธ. มีบริการอะไรบ้าง?

         จากบทความนี้ เราจะเห็นว่าห้องสมุดในปัจจุบันไม่ได้มีเพียงหนังสือบนชั้น แต่มีการปรับเปลี่ยนทั้งทรัพยากร พื้นที่ และรูปแบบการให้บริการ เพื่อให้สอดคล้องกับการเรียนรู้และการค้นคว้าในยุคดิจิทัล

         สำนักหอสมุด มจธ. มีบริการและทรัพยากรที่ช่วยสนับสนุนการเรียน การค้นคว้า และการทำวิจัยในหลากหลายรูปแบบ ตั้งแต่การเข้าถึงหนังสือและงานวิจัย ไปจนถึงการเชื่อมต่อกับแหล่งข้อมูลอื่น และการเรียนรู้เทคโนโลยีใหม่ ๆ

         สามารถเข้าไปดูรายละเอียดของบริการต่าง ๆ ได้ที่

• e-Book — เข้าถึงหนังสืออิเล็กทรอนิกส์สำหรับการเรียนและการค้นคว้า

         บริการ e-Book ของสำนักหอสมุด มจธ.

• e-Journals และ Online Databases — ค้นหาบทความ งานวิจัย และข้อมูลทางวิชาการจากฐานข้อมูลต่าง ๆ

         บริการ e-Journals และ Online Databases

• การจองห้องศึกษากลุ่ม (KM Room) — พื้นที่สำหรับการอ่านหนังสือ ติวหนังสือ ทำงานกลุ่ม หรือแลกเปลี่ยนความคิดเห็นร่วมกัน

         รายละเอียดและการจองห้องศึกษากลุ่ม

• Interlibrary Loan (ILL) — หากทรัพยากรที่ต้องการไม่มีในห้องสมุด สามารถขอยืมทรัพยากรจากห้องสมุดหรือแหล่งสารสนเทศอื่นได้

         บริการ Interlibrary Loan (ILL)

• การเรียนรู้และใช้ AI ช่วยในการค้นคว้า — มีบริการ AI Tools มาเป็นเครื่องมือช่วยค้นข้อมูลและสนับสนุนการเรียนรู้

         รายละเอียด AI Corner ที่ห้อง Klinics 1

         นอกจากนี้ ยังมีพื้นที่อ่านหนังสือที่รองรับรูปแบบการเรียนรู้ที่หลากหลาย ทำให้ห้องสมุดไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่สำหรับการอ่านแบบเงียบ ๆ เท่านั้น แต่ยังเป็นพื้นที่ที่ผู้ใช้สามารถเลือกใช้งานให้เหมาะกับรูปแบบการเรียนรู้ของตัวเองได้