ห้องสมุดบางมด ในวงการบรรณารักษ์เมื่อช่วง พ.ศ. 255x เป็นห้องสมุดที่มีชื่อเสียงด้านพื้นที่สนับสนุนการเรียนรู้ หรือ Learning Space ซึ่งถือเป็นแห่งแรก ๆ ในไทย อีกทั้งมีความโดดเด่นในการจัดการระบบคลังความรู้ มีที่มาที่ไปอย่างไร วันนี้มาดูความเป็นมาของห้องสมุดกัน

Tips : ห้องสมุดหรือหอสมุดทำไมเรียกห้องสมุด ทั้งๆ ที่ก็มีแต่หนังสือไม่เห็นจะมีสมุด

ตอบ เนื่องจากประเทศไทยของเรามีการเก็บตำราไว้ในสมุดไทยดำ สมุดไทยขาวแต่สมัยอยุธยา แหล่งรวบรวมตำราเหล่านั้นจึงเรียกว่า ห้องสมุด แล้วด้วยความที่เมืองสยามตั้งชุมชน อาศัยบนแพลอยน้ำแหล่งเก็บตำราจึงสร้างสูง จะขึ้นไปเรียกเป็นหอ จึงเรียกเป็นหอสมุดมาในทุกวันนี้

ภาพ Infographic จาก Generative AI ; ChatGPT

สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ได้รับการกล่าวถึงว่าเป็น "ห้องสมุด" ตั้งแต่ที่มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) ยังเป็นวิทยาลัยเทคนิค ธนบุรี ใน พ.ศ. 2503 ตามที่ได้พบเอกสารในหอจดหมายเหตุนั้นอาจารย์ ประภา ประจักษ์ศุภนิติ ผู้ดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการคนแรกมีหนังสือตอบขอบคุณหน่วยงานต่างๆ ที่มอบหนังสือให้ห้องสมุดของวิทยาลัยฯ ตัวอย่างหนังสือตอบขอบคุณในสมัยนั้น จากข้อมูลบันทึกของบรรณารักษ์รุ่นแรกในวิทยาลัยเทคนิค ธนบุรี อาจารย์เอมอร ศรีนิลทา (นามสกุลเดิม กกกำแหง) ได้ทำให้เรารู้ทางกายภาพได้ว่า เมื่อครั้งตอนเปิดวิทยาลัยใหม่ ๆ เราไม่ได้มีห้องสมุดมีแต่เพียงตู้เล็ก ๆ 2 ชั้นที่เก็บหนังสือทุกชนิดของผู้บริจาค เมื่อเดือนกันยายน ปี 2504 จึงได้เริ่มกิจการห้องสมุดขึ้นที่ห้อง 202 ที่อาคารไม้จากนั้นอาคารไม้ก็รื้อออกไป แล้วทำอาคารขึ้นใหม่ สันนิษฐานว่า อาคารไม้อาจจะอยู่บริเวณแถว ๆ สวนสุขภาพหรือบริเวณแถวๆ อาคารภาควิชาเคมีคณะวิทยาศาสตร์

กิจการห้องสมุดเริ่มดำเนินการเป็นห้องสมุดเล็ก ๆ ในปี 2516 โดยมีสถานภาพเป็นงานห้องสมุด สังกัดกองธุรการ ซึ่งทบวงมหาวิทยาลัยเห็นชอบให้จัดตั้งขึ้น เมื่อวันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2524 โดยมีฐานะเป็นส่วนราชการระดับกองในสำนักงานรองอธิการบดี และประกาศในราชกิจจานุเบกษาฉบับพิเศษ เล่มที่ 98 ตอนที่ 205 หน้า 16 มีผลตั้งแต่วันที่ 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2524

จากหนังสือนิทรรศการและเทคโนโลยี ครั้งที่ 4 โดยวันพุธที่ 8 ธันวาคม 2525 ระบุไว้ว่า สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา สยามบรมราชกุมารี (พระยศในขณะนั้น) เสด็จพระราดำเนินทรงเป็นประธานเปิดงานนิทรรศการดังกล่าวและทรงเปิดอาคารคณะพลังงานและวัสดุ อาคารเคมี และห้องสมุดด้วย

สำนักหอสมุดจะเป็นส่วนราชการสำหรับส่งเสริมงานด้านวิชาการของคณะ วิทยาลัย ภาควิชาอิสระ สำนัก และส่วนราชการต่าง ๆ ของสถาบันฯทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางในการจัดและบริการวิชาการสาขาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีสำหรับโครงการผลิตช่างเทคนิค ครูช่าง นักวิทยาศาสตร์ และวิศวกร ทั้งระดับปริญญาตรีและหลังปริญญาตรี และเป็นศูนย์บริการข้อสนเทศสำหรับนักวิจัยของสถาบันรวมถึงวิศวกรและนักวิจัยของโรงงานอุตสาหกรรม ซึ่งอยู่ในชุมชนเดียวกันหรือใกล้เคียงตามสมควรตลอดจนเป็นสถานที่ฝึกอบรมงานห้องสมุดภาคปฏิบัติแก่นักศึกษาสาขาวิชาบรรณารักษศาสตร์จากสถาบันการศึกษาต่างๆ

วันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2531 พระราชกฤษฎีกาให้จัดตั้ง “สำนักห้องสมุดและบรรณสารสนเทศ” ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 105 ตอนที่ 73 หน้า 136-137 เพื่อให้เป็นองค์กรกลางในการจัดและบริหารงานห้องสมุดและสารนิเทศ และสนับสนุนภารกิจของสถาบันในการจัดการศึกษา การค้นคว้าวิจัย การพัฒนาการเรียนการสอนและการบริการวิชาการแก่สังคม

วันที่ 7 มิถุนายน พ.ศ. 2547 ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 121 ตอนพิเศษ 63ง หน้า 9-10 เกี่ยวกับข้อกำหนดมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ว่าด้วยการจัดตั้งคณะ สถาบัน สำนัก หรือส่วนงานที่เรียกชื่ออย่างอื่นที่มีฐานะเทียบเท่าคณะ พ.ศ. 2547 ซึ่งมีรายนามชื่อของ “สำนักหอสมุด” ดังนั้นจึงเปลี่ยนได้ชื่อเป็น สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

โดยใน พ.ศ. 2548 (กรรณิการ์ แสงทอง, 2563) จากหนังสือ 60 ปี มจธ. เล่ม 1 ได้ปรับปรุงพื้นที่ใน พ.ศ. 2548 เริ่มพื้นที่การเรียนรู้ KLINICS1 บริเวณชั้น 1 อาคารสำนักหอสมุดเพื่อสนับสนุนการเรียนรู้ในแนวคิดบ้านหลังที่ 2 ด้วยบริบทประเทศไทยตอนนั้นเด็กนักเรียนนักศึกษามักฝังตัวอยู่แต่ในร้านเกมส์ออนไลน์วันละหลาย ๆ ชั่วโมง ห้องสมุดจึงต้องปรับตัว

ขณะนั้นมีการปรับปรุงพื้นที่ชั้น 2 เป็น หอบรรณสารสนเทศเพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้ประวัติพัฒนาการมหาวิทยาลัยด้วย จากนั้น 2549 พัฒนาพื้นที่สำนักหอสมุด มจธ. บางขุนเทียนเป็น KLINICS 2

ในปี 2551 สำนักหอสมุดเปิดบริการ KLINICS 3 บริเวณชั้น 5 อาคารสำนักหอสมุด ให้เป็นพื้นที่แลกเปลี่ยนเรียนรู้ หรือนัดกลุ่มติวกันได้ตามที่นักศึกษานิยมกัน

ปี 2553 จัดทำนิทรรศการรัชกาลที่ 9 ถาวร

รวมทั้งพื้นที่ KLINICS4 บริเวณพื้นที่ชั้น 1 อาคารสำนักหอสมุด มจธ. (บางมด) ที่ได้เห็นมีหมากรุก เปียโน เพื่อสร้างบรรยากาศดึงความรู้ สิ่งแปลกใหม่ในการขับเคลื่อนความคิด

ปี 2561 ปรับปรุงพื้นที่ชั้น 2 ห้องกำแพงเกียรติยศ เพื่อรวบรวมแนวคิดของห้องสมุด+ของที่ระลึกไว้ด้วยกัน บริเวณชั้น 2 จึงจัดอยู่ในแนวคิดของ GLAM อย่างที่เห็นในปัจจุบัน

ปี 2563 ปรับปรุงพื้นที่ชั้น 3 หลังคาห้อง 108 เป็นห้อง  Learning Café ชั้น 3

ในขณะเดียวกันสำนักหอสมุด มจธ. ยังขยายพื้นที่ให้บริการไปที่อาคารการเรียนรู้พหุวิทยาการ (Learning Exchange :LX) ซึ่งตั้งอยู่บริเวณตรงข้ามสำนักหอสมุด มจธ.

หอสมุด มจธ. สนับสนุนการให้บริการและพื้นที่การเรียนรู้ในอาคาร LX ชั้น 1-4 ดังที่นักศึกษาและบุคคลทั่วไปสามารถใช้บริการได้ในปัจจุบัน

จากบทความนี้จะเห็นสาเหตุได้ว่า ทำไมการพัฒนาพื้นที่การเรียนรู้ในหอสมุด มจธ. หรือ Learning Space ของห้องสมุดบางมดถึงโด่งดัง เพราะเริ่มเป็นที่แรก ๆ ในไทย ตลอดจนพื้นที่ให้บริการใน มจธ. (บางมด) ที่ไม่กว้างใหญ่แต่มีการปรับปรุงพัฒนาพื้นที่ใหม่ตามลักษณะการใช้ชีวิตของนักศึกษาอย่างต่อเนื่อง หลังจากพัฒนาพื้นที่การเรียนรู้และขยายไปทั่วทั้งมหาวิทยาลัยแล้ว สำหรับหอสมุดเอง ตั้งแต่ พ.ศ. 2564 เป็นต้นมา เริ่มมีการปรับปรุงตำแหน่งบุคลากรในหอสมุด โดยบรรจุตำแหน่งนักพัฒนาการศึกษาร่วมทำงานกับนักบรรรณสารสนเทศ (หรือบรรณารักษ์) เพื่อออกแบบกระบวนการเรียนรู้ตามผลลัพธ์การเรียนรู้ของกิจกรรมส่งเสริมการเรียนรู้ในพื้นที่ด้วยสามารถเข้าชมได้ที่ เพจ KMUTT Learning Space

นอกจากนี้ผู้ใช้บริการสามารถจองพื้นที่เพื่อจัดกิจกรรมต่าง ๆ ที่สนับสนุนการเรียนรู้ซึ่งผู้ใช้บริการสามารถขอใช้พื้นที่ได้ผ่านลิงก์ฟอร์มนี้ คลิก

ติดตามบทความหน้าเกี่ยวกับการให้บริการเนื้อหาด้านประวัติพัฒนาการของมหาวิทยาลัยที่หอสมุดมีให้บริการ

การให้บริการต่าง ๆ ในสำนักหอสมุด มจธ. ดูเพิ่มเติมได้ที่ https://www.lib.kmutt.ac.th/

อ้างอิง

กรรณิการ์ แสงทอง. (2563). 6 ทศวรรษบนเส้นทางแห่งวิวัฒนาการความเป็น มจธ. 2503-2563. ใน ธีรพร ชัยอรุณดีกุล, สังคมปริวรรตพิพัฒน์อนาคต : 60 ปีแห่งการก่อตั้งมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (น. 102-107). มจธ.

ข้อกำหนดมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ว่าด้วยการจัดตั้งคณะ สถาบัน สำนัก หรือส่วนงานที่เรียกชื่ออย่างอื่นที่มีฐานะเทียบเท่าคณะ พ.ศ. 2547. (7 มิถุนายน 2547). ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 121 ตอนพิเศษ 63 ง หน้า 9-10.

ประกาศทบวงมหาวิทยาลัย เรื่อง การแบ่งส่วนราชการในสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2525. (16 ธันวาคม 2524). ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 98 ตอนที่ 205 ฉบับพิเศษ หน้า 16-19.

พระราชกฤษฎีกา จัดตั้งส่วนราชการในสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี พ.ศ. 2531. (5 พฤษภาคม 2531). ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 105 ตอนที่ 73 หน้า 136-138.

สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า วิทยาเขตธนบุรี พ.ศ. 2503-2522. (2522). รายงานกิจการสถาบันในรอบ 20 ปี. สืบค้นเมื่อ 28 กันยายน 2569. URL: https://modps71.lib.kmutt.ac.th/xmlui/handle/123456789/752.

สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า วิทยาเขตธนบุรี. (2525). นิทรรศการและเทคโนโลยีครั้งที่ 4. สืบค้นเมื่อ 28 กันยายน 2569. URL: https://modps71.lib.kmutt.ac.th/xmlui/handle/123456789/1163.

หอบรรณสารสนเทศ มจธ. เอกสารส่งออก วิทยาลัยเทคนิค ธนบุรี ที่ 109/2503 เรื่อง รับหนังสือที่มอบให้ห้องสมุดวิทยาลัย. (26 กันยายน 2503).