งาน TLA Archives 2026 เป็นงานที่จัดเพื่องานคลังจดหมายเหตุดิจิทัล โดยสมาคมห้องสมุดแห่งประเทศไทย ซึ่งเป็นโอกาสครบรอบ 72 ปีของการก่อตั้งสมาคมห้องสมุดแห่งประเทศไทยฯ ด้วย จัดขึ้นในรูปแบบออนไลน์ผ่าน MS Team 09.00-12.00 น. ของวันพฤหัสบดีที่ 8 ตุลาคม 2569 ดูเพิ่มเติม

สิ่งที่ได้จากงาน TLA Archives 2026

ห้องสมุดและวิชาชีพสารสนเทศในยุค AI เชื่อมโยงข้อมูล

และต่อยอดความรู้สู่สังคม

เมื่อผู้ใช้ให้ AI ค้นและสรุปงานวิจัยได้อย่างรวดเร็ว ห้องสมุดกลายเป็นความคาดหวังว่าจะช่วยพิจารณาว่าคำตอบนั้นมีหลักฐานรับรองเพียงใด ใครเป็นผู้สร้างข้อมูลและจะนำไปใช้ต่ออย่างไร สายสารสนเทศจึงต้องอัปเดตความรู้เรื่องเทคโนโลยี มาตรฐานข้อมูล และพฤติกรรมผู้ใช้เพื่อสร้างบริการที่เชื่อถือได้

บทบาทที่เชื่อมด้วยข้อมูล เทคโนโลยี และผู้คน

ประเด็นแรก ห้องสมุดต้องพัฒนาบริการตามวิถีการเรียนรู้ เสนอภาพห้องสมุดที่สนับสนุนการวิจัย การเรียนรู้ตลอดชีวิต พื้นที่สร้างสรรค์ร่วมกัน และสุขภาวะของผู้ใช้ ห้องสมุดของไทยอาจเริ่มสำรวจปัญหาของผู้ใช้ เช่น หาเอกสารไม่พบ ประเมินแหล่งข้อมูลไม่เป็น ขาดพื้นที่การทำงานร่วมกัน แล้วออกแบบบริการตอบโจทย์ ควรวัดความสามารถของผู้ใช้ที่ได้รับ เช่น ค้นหลักฐานได้ตรงคำถามหรือการเลือกแหล่งข้อมูลได้เหมาะสมเพียงพอ

ประเด็นที่ 2 ข้อมูลที่เชื่อมโยงได้ต้องมีพื้นฐานคุณภาพ เมทาดาทาคือข้อมูลที่ช่วยระบุและอธิบายทรัพยากร เช่น ผู้แต่ง ชื่อเรื่อง วันที่ และสิทธิการใช้ วิทยากรเสนอว่า บทบาทนี้ขยายไปสู่การดูแลโครงสร้างพื้นฐานของข้อมูลวิชาการ ครอบคลุมความถูกต้องและครบถ้วน ความสม่ำเสมอและที่มา โดยต้องสร้างให้สัมพันธ์กันระหว่างผลงาน ข้อมูลวิจัย ระบบซอฟต์แวร์ที่เกี่ยวข้อง และผู้เกี่ยวข้องอื่นที่จะช่วยสนับสนุนการตรวจสอบที่มาและการทำซ้ำของงานวิจัย อีกทั้งให้ความสำคัญกับรหัสระบุถาวรที่ช่วยลดความกำกวมในการเชื่อมโยง เช่น DOI ใช้ระบุชิ้นผลงาน ส่วน ORCID ใช้แยกบุคคลที่ทำวิจัย โดยรหัสเหล่านี้ไม่ได้เป็นการรับรองคุณภาพเนื้อหา แต่ช่วยตรวจหาความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลกับผลงานได้อย่างถูกต้อง การรวมข้อมูลหลายมหาวิทยาลัยจึงต้องตกลงความหมายของช่องข้อมูลและวิธีบันทึกก่อนเชื่อมระบบเข้าหากัน อาจารย์น้ำทิพย์ วิภาวิน ได้ให้ความสำคัญกับเชื่อมต่อบูรณาการเครือข่ายคลังสารสนเทศทั้งมาตรฐานเมทาดาทา การแลกเปลี่ยนข้อมูล สิทธิการเข้าถึง และการสงวนรักษาระยะยาว ตัวอย่างระดับนานาชาติ คือ COAR ที่เปิดตัว International Repository Directory ในเดือนกรกฎาคม 2025 โดยกระจายความรับผิดชอบในการดูแลคลังข้อมูลให้แก่องค์กรที่เกี่ยวข้อง (Confederation of Open Access Repositories)

ประเด็นที่สาม AI Agent เพิ่มขอบเขตงานที่ระบบช่วยดำเนินการได้ จากการนำเสนอของอาจารย์ทวีศักดิ์ สมานชื่น นำเสนอการใช้ Agent สนับสนุนงานวิจัย ตั้งแต่ค้นเอกสาร สังเคราะห์ข้อมูล ไปจนถึงวางแผนทดลอง อธิบายว่าในระบบ Agent โมเดลกำหนดกระบวนการและเลือกใช้เครื่องมือตามผลที่ได้รับ จึงขยายขอบเขตจากการตอบคำถามครั้งเดียว นักสารสนเทศอาจให้ Agent รวบรวมเอกสารตามเกณฑ์ สกัดข้อมูลบรรณานุกรม และจัดทำรายการสำหรับตรวจทาน แต่ต้องทดสอบว่าเอกสารตรงคำถามหรือไม่ อ้างอิงมีอยู่จริงหรือไม่ และมีแหล่งสำคัญตกหล่นเพียงใด ความเหมาะสมต้องประเมินจากงานจริง พร้อมจำกัดสิทธิและกำหนดจุดตรวจ เพราะความผิดพลาดอาจส่งต่อถึงบทสรุป โดยเพิ่มเติมว่า นโยบายของ Elsevier ย้ำว่าผู้เขียนต้องตรวจความถูกต้องของผลจาก AI รวมถึงแหล่งอ้างอิง รับผิดชอบเนื้อหา และเปิดเผยการใช้ตามข้อกำหนด บริการช่วยวิจัยจึงควรสอนการตรวจต้นฉบับ บันทึกวิธีใช้ และพิจารณาความลับก่อนส่งข้อมูลเข้า AI ทั้งนี้ต้องตรวจนโยบายของวารสารหรือหน่วยงานปลายทางเป็นรายกรณี

ประเด็นสุดท้าย ความรู้ควรกลับไปสร้างประโยชน์แก่เจ้าของและผู้ใช้ จากการศึกษาเอกสารโบราณ และศิลปวัฒนธรรมชุมชนไทยวน ตั้งแต่การอนุรักษ์ จัดทำฐานข้อมูล ถ่ายทอดความรู้ ไปจนถึงการต่อยอดลวดลายและเรื่องราวเป็นกิจกรรมหรือผลิตภัณฑ์ จึงเชื่อมการจัดระบบสารสนเทศกับการสืบทอดความรู้

ห้องสมุดอาจเลือกเรื่องราวหนึ่งเรื่อง แล้วร่วมกับชุมชนบันทึกภาพ เสียง คำอธิบาย และเงื่อนไขการใช้ ก่อนจัดทำสื่อเรียนรู้หรือนิทรรศการ นักสารสนเทศควรให้เจ้าของความรู้ร่วมตรวจคำบรรยายและกำหนดสิ่งที่เผยแพร่ได้ เพื่อรักษาบริบททางวัฒนธรรม ควรประเมินทั้งการเข้าถึง ความเข้าใจ และประโยชน์ต่อชุมชนควบคู่กัน

สรุปช่วยให้เห็นว่า การเปลี่ยนความรู้ใหม่เป็นประโยชน์ที่ตรวจสอบได้

บรรณารักษ์และนักสารสนเทศสามารถใช้แนวคิดเหล่านี้ปรับบริการและพัฒนาทักษะตรวจสอบข้อมูล ผู้ดูแลคลังใช้วางแผนปรับปรุงเมทาดาทาและเชื่อมเครือข่าย นักวิจัยและนักศึกษาได้แนวทางใช้ AI อย่างมีวิจารณญาณ ส่วนผู้ทำงานด้านวัฒนธรรมสามารถนำไปออกแบบการจัดเก็บและถ่ายทอดความรู้ร่วมกับชุมชน ผู้บริหารควรสนับสนุนการพัฒนาบุคลากรและทรัพยากรดูแลระบบ

จุดเริ่มต้นที่ทำได้คือเลือกโครงการเล็กหนึ่งเรื่อง เช่น ตรวจเมทาดาทาหนึ่งชุด ทดลอง AI กับงานที่ตรวจผลได้ หรือจัดระบบความรู้ชุมชนหนึ่งหัวข้อ แล้ววัดความถูกต้อง เวลา ค่าใช้จ่าย และผลต่อผู้ใช้ก่อนขยายงาน การอัปเดตวิชาชีพจึงเกิดคุณค่าเมื่อเปลี่ยนความรู้ใหม่เป็นบริการที่เชื่อถือได้ และทำให้ผู้คนเข้าถึง เข้าใจ และใช้ความรู้สร้างประโยชน์ได้จริง

บรรณานุกรม

ทวีศักดิ์ สมานชื่น. (2569). AI agent for research [สไลด์ประกอบการบรรยาย]. มหาวิทยาลัยมหิดล.

น้ำทิพย์ วิภาวิน. (2569). การบูรณาการเครือข่ายคลังสารสนเทศดิจิทัลของชาติสู่สากล [สไลด์ประกอบการบรรยาย]. มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.

สมศักดิ์ ศรีบริสุทธิ์สกุล. (2569). เชื่อมโยง เติมเต็ม สร้างสรรค์ ภูมิทัศน์ใหม่สำหรับการบริหารเมทาดาทาในห้องสมุดสถาบันอุดมศึกษา [สไลด์ประกอบการบรรยาย]. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

อนุรักษ์ ก้านจันทร์. (2569). ด้วยพลังภาษาและศิลปวัฒนธรรมสร้างสรรค์ สู่วัฒนธรรมชุมชนที่ยั่งยืน [สไลด์ประกอบการบรรยาย]. สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล.