ก่อนที่จะได้ไปร่วมงานเสวนาเที่ยววัด ชมวัง ฟังเสวนา เปิดมุมมองประวัติศาสตร์ถ่ายทอดเรื่องราวทรงคุณค่า ด้วยความที่ยังไม่ได้รู้รูปแบบงานงานชัดเจนนัก จึงค้นคว้าอัปเดตข้อมูลด้านแวดวงวิจัยหรือนวัตกรรมต่าง ๆ ของวิชาชีพสารสนเทศตัวเองในช่วงกันยายน - ตุลาคม 2569 ที่ผ่านมา แม้ไม่ได้ใช้เนื้อหาด้านนี้ในการบรรยายแต่เห็นถึงประโยชน์จึงอยากจะมาทำเป็นบทความให้เพื่อนร่วมวิชาชีพได้อ่านกัน

เป็นที่ทราบกันดีอยู่แล้วว่าวิชาชีพสารสนเทศกำลังเผชิญความเปลี่ยนแปลงพร้อมกันทั้งเทคโนโลยีที่จัดเก็บข้อมูล เครื่องมือปัญญาประดิษฐ์ และความคาดหวังของผู้ใช้ ที่คาดหวังว่า วิชาชีพสารสนเทศประเภทหลักฐานความทรงจำต้องเป็นผู้ปฏิบัติงานที่เรียนรู้อย่างต่อเนื่องเพื่อค้นข้อมูล ตรวจสอบที่มา และรักษาสิทธิของเจ้าของข้อมูลได้

ความเคลื่อนไหวในปี 2025-2026 ในงานจดหมายเหตุ สามารถตรวจไฟล์ซ้ำหรือไฟล์ที่จะ obsolete บนคลาวด์ได้แล้ว สำหรับการจัดเก็บสารสนเทศสามารถเชื่อมโยงบริบทโดยใช้กราฟความรู้ ไปจนถึงการตรวจสภาพวัสดุโดยลดการรบกวนต้นฉบับ

ความเปลี่ยนแปลงที่น่าติดตาม

ประเด็นแรก : การสงวนรักษาดิจิทัลเริ่มทำงานใกล้แหล่งจัดเก็บมากขึ้น (Palmer, 2026) มีผลรายงานว่า DROID รุ่น 6.9.0 เป็นต้นไป (DROID คือ ซอฟต์แวร์แบบ open source ที่พัฒนาจาก TNA (The National Archives) สามารถตรวจรูปแบบไฟล์ผ่าน HTTPS และตรวจระบุชนิดและรูปแบบของไฟล์ที่จัดเก็บบนคลาวด์ Amazon S3 โดยการตรวจแบบนี้จะอ่านข้อมูลเฉพาะส่วนที่จำเป็นเพื่อลดภาระดาวน์โหลดไฟล์ทั้งหมด แต่การตรวจก็ยังค้องอาศัยความสามารถของเว็บเซิร์ฟเวอร์ และสิทธิที่เหมาะสมเพื่อช่วยสำรวจทรัพยากรและเตรียมการประเมินความเสี่ยง เช่น พบไฟล์ที่เสียหาย นามสกุลไฟล์ที่ใกล้หมดอายุที่จะเข้าถึงได้ ข้อมูลของ TNA ระบุว่า ในวิชาชีพจดหมายเหตุไม่ควรระบุว่า AI จะสามารถตัดสินใจแปลงไฟล์ให้อัตโนมัติแต่ผู้รับผิดชอบอย่างสถาบันจดหมายเหตุต่าง ๆ นั้นควรพิจารณาซอตฟ์แวร์ที่จะใช้เปิดเพราะเอกสารที่จัดเก็บในหอจดหมายเหตุนั้นได้รับประเมินคุณค่าแล้วว่าสำคัญมีคุณค่าในความเป็นหลักฐาน ซึ่งต้องคำนึงถึงความสูญเสียต่อการย้ายรูปแบบสำหรับประเภทนามสกุลบางอย่างที่หมดสภาพการเข้าถึงได้แล้วด้วย

ประเด็นที่สอง : เมทาดาทากำลังขยายจากรายการบรรยายไปสู่เครือข่ายความสัมพันธ์ ICA หรือ สภาการจดหมายเหตุระหว่างประเทศเผยแพร่ Records in Contexts Ontology รุ่น 1.1 ในเดือนพฤษภาคม 2025 สำหรับอธิบายทรัพยากรและบริบท (International Council on Archives Expert Group on Archival Description [ICA EGAD], 2025] แนวทางนี้เอื้อต่อกราฟความรู้ที่เชื่อมบุคคล หน่วยงาน กิจกรรม และเอกสารที่ทำให้ผู้ใช้ติดตามความสัมพันธ์ข้ามรายการได้ โดยคลังจดหมายเหตุมหาวิทยาลัยอาจทดลองเชื่อมเหตุการณ์ก่อตั้งสถาบันกับบุคคล ภาพถ่าย และคำสัมภาษณ์ โดยทุกความสัมพันธ์สามารถย้อนกลับไปยังหลักฐานได้ จากนั้นจึงพิจารณา AI Agent ช่วยค้นและเรียบเรียงคำตอบ ควรเริ่มจากข้อมูลที่ตรวจแล้วและแยกแยะข้อเท็จจริงจากข้อสันนิษฐานเพราะความสัมพันธ์ที่ผิดทำให้คำตอบอาจคลาดเคลื่อน โดยการใช้ AI Agent ในอนาคตก็ดี หรือการใช้ AI Summary ก็ดี ควรเก็บไฟล์ต้นฉบับไว้ทั้งหมดก่อน Summary เพราะการทำ Oral History โดยการใช้ AI Agent อาจได้มุมมองอื่นที่ยังมองไม่เห็นและตรวจสอบย้อนกลับได้

เมื่อค้นคว้าแนวคิดนี้ จึงคิดปรับปรับใช้กับการทำ Knowledge Graph กับบางเหตุการณ์ของมหาวิทยาลัย ดังตัวอย่าง

ภาพจาก Generative AI, ChatGPT

ประเด็นที่สาม : งานถอดข้อความยังต้องอาศัยผู้รู้ต้นฉบับโดยสถาบัน Library of Congress ให้ความเห็นว่า AI อาจเดาคำหรือสร้างข้อความทั้งบรรทัดที่ไม่มีอยู่จริง โดยเฉพาะลายมือในเอกสารประวัติศาสตร์ หน่วยงานสารสนเทศจึงควรสร้างชุดตัวอย่างคำถอดที่มนุษย์ตรวจสอบแล้วไว้เทรนด์กับ AI เพื่อสร้างการประเมินเครื่องมืออ่านอักขระ วัดคุณภาพโดยรวมของความถูกต้องที่ใช้ได้ เช่น ชื่อบุคคล วันที่และสถานที่  เพราะมีผลต่อการค้นคว้าต่อ AI อาจช่วยตรวจช่องข้อมูลที่ขาด แจ้งจุดที่อาจมีข้อมูลอ่อนไหว ให้ผู้เชี่ยวชาญช่วยตรวจและตัดสินใจเปิดเผย ดังนั้น หน่วยงานด้านสารสนเทศควรกำหนดล่วงหน้าว่าข้อมูลใดส่งเข้าเครื่องมือได้ ใครรับผิดชอบตรวจและจะบันทึกการแก้ไขอย่างไร พร้อมประเมินเวลาของการแก้ไข

ประเด็นที่สี่ : วิทยาศาสตร์ในงานด้านจดหมายเหตุ

การอนุรักษ์ทรัพยากรจดหมายเหตุสำหรับเอกสารเปราะบาง Zhang et al. (2026) มีการศึกษาคลื่นเทราเฮิรตซ์แบบสะท้อนกลับกับเอกสารใบลาน (เพื่อลดความสูญเสียที่อาจเกิดขึ้นต่อเอกสารใบลาน) พบว่าการอ่านสัญญาณต้องคำนึงถึงตำแหน่งและเรขาคณิตการวัด โดยงานนี้มีตัวอย่างทดลองห้าชิ้นที่มีระยะเวลาแตกต่างกัน และใบลานโบราณอีกหนึ่งชิ้นสำหรับเปรียบเทียบเชิงพรรณนาจึงเป็นฐานพัฒนาวิธีตรวจโดยไม่ทำลาย แต่ยังไม่ยืนยันว่าเครื่องมือวินิจฉัยสภาพใบลานทุกชนิดได้แล้ว

สำหรับเทปแม่เหล็ก Harrison et al. (2026) พบว่าอาการเสื่อมหลายรูปแบบในเทปที่ศึกษา รวมถึงกรณีที่อบความร้อนอย่างเดียวแล้วไม่กลับมาเล่นได้ มีกลไกร่วมคือไฮโดรไลซิสของสารยึดเกาะโพลีเอสเตอร์ยูรีเทน (PE-PU) แต่ความแตกต่างของสภาพพื้นผิวทำให้ต้องฟื้นฟูต่างกัน การประเมินจึงควรวิเคราะห์ทางเคมีควบคู่กับการตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์

เทคโนโลยีสำรวจระยะไกลให้บทเรียนด้านการจัดการข้อมูล โดยทดลองหุ่นยนต์ที่มีเซนเซอร์ช่วยตรวจในพื้นที่ ๆ เข้าถึงยากให้เก็บข้อมูลอย่างปลอดภัย

ประเด็นสุดท้าย AI ทำให้จริยธรรมการเล่าเรื่องมีความสำคัญมากขึ้นจากประเด็นหลักในการประชุมประชุม Generative Traditions ที่เอเธนส์วันที่ 11 กันยายน 2026 ของ UNESCO เพื่อหารือโอกาสและความท้าทายระหว่าง AI กับมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม

สรุป ใครนำไปใช้ประโยชน์ได้บ้าง

บรรณารักษ์และนักจดหมายเหตุสามารถใช้ความรู้นี้ปรับขั้นตอนสำรวจไฟล์ ตรวจเมทาดาทา และจัดลำดับทรัพยากรที่ต้องสงวนรักษา // ผู้จัดการความรู้และนักพัฒนาระบบสามารถออกแบบบริการค้นที่เชื่อมโยงบริบทพร้อมหลักฐาน // นักอนุรักษ์ใช้ผลวิจัยเพื่อเลือกวิธีประเมินวัสดุร่วมกับผู้เชี่ยวชาญ ขณะที่นักศึกษาและนักวิจัยเข้าถึงข้อมูลพร้อมที่มา ชุมชนเจ้าของเรื่องราวควรมีส่วนร่วมกำหนดสิทธิและตรวจคำอธิบายที่เกี่ยวข้องกับตน

สำหรับผู้บริหารสามารถใช้ข้อมูลเหล่านี้เริ่มโครงการนำร่องขนาดเล็กก่อน เช่น ตรวจรูปแบบไฟล์หนึ่งชุดหรือเชื่อมข้อมูลหนึ่งเหตุการณ์ แล้ววัดความถูกต้อง ภาระงาน ค่าใช้จ่าย และผลต่อผู้ใช้ ก่อนขยายผล คุณค่าของการอัปเดตวิชาชีพจึงอยู่ที่การเปลี่ยนความรู้เป็นบริการที่เชื่อถือได้ พร้อมรักษาบริบทและเสียงของเจ้าของข้อมูล

บรรณานุกรม

Harrison, J., James, J., Borca, C. N., Blatter, D., Hess, R. L., Hadzis, D., Pribble, K., Ménétrier, F., Dufaux, A., & Gliga, S. (2026). Multimodal analysis reveals hydrolysis as a shared mechanism in magnetic tape degradation. npj Heritage Science, 14(1). https://doi.org/10.1038/s40494-026-02940-7

International Council on Archives Expert Group on Archival Description. (2025, May 22). International Council on Archives Records in Contexts Ontology (ICA RiC-O) version 1.1. https://www.ica.org/standards/RiC/RiC-O_1-1.html

Istituto centrale per la digitalizzazione del patrimonio culturale. (2022, March 29). Cave canem (robot). https://digitallibrary.cultura.gov.it/notizie/cave-canem-robot/

Palmer, S. (2026, September 3). Identifying cloud files with DROID. The National Archives. https://www.nationalarchives.gov.uk/blogs/digital/identifying-cloud-files-with-droid/

The National Archives. (n.d.). DROID. https://www.nationalarchives.gov.uk/information-management/manage-information/preserving-digital-records/droid/

UNESCO. (2026, September 10). Conference on ‘Generative Traditions. Living Heritage and Artificial Intelligence. New Horizons – Exploring Cultural Possibilities’ in Athens. https://ich.unesco.org/es/noticias/13609

Zhang, J., Li, Y., Liu, C., Zhang, W., Zhou, Y., He, M., Wang, L., Liu, P., Huang, Y., & Qu, Q. (2026). Terahertz reflection spectroscopy of palm leaf manuscripts with spatially contextualized analysis. npj Heritage Science. Advance online publication. https://doi.org/10.1038/s40494-026-02962-1