ในหลายพื้นที่ชนบทของประเทศไทย การเข้าถึงไฟฟ้ายังเป็นข้อจำกัดสำคัญโดยเฉพาะในพื้นที่ภูเขาที่ระบบสายส่งไฟฟ้ายังเข้าไม่ถึง เช่นเดียวกับที่บ้านคีรีวง จังหวัดนครศรีธรรมราช แต่ชุมชนได้เปลี่ยนข้อจำกัดให้กลายเป็นโอกาสผ่านการพัฒนากังหันน้ำผลิตไฟฟ้าขนาดเล็ก ซึ่งเริ่มต้นจากความพยายามของชาวบ้นและต่อยอดด้วยความร่วมมือกับนักวิจัยจนกลายเป็นนวัตกรรมพลังงานสะอาดที่ใช้ได้จริงและขยายผลอย่างยั่งยืน ผลงานนี้มีการนำเสนอหลายแห่งและหนึ่งในนั้นในงานนิทรรศการ KMUTT Learning Innovation ณ สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี เมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน 2568 ที่ผ่านมา ซึ่งเราก็ได้สัมภาษณ์ คุณสุกัญญา เพ็งมา ผู้ช่วยนักวิจัย จากทีมห้องปฏิบัติการวิจัยระบบพลังงานสะอาดที่นำโดยผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อุสาห์ บุญบำรุง

จุดเริ่มต้นจากความจำเป็น

จุดเริ่มต้นของนวัตกรรมกล่าวได้ว่า มาจากความจำเป็น เพราะเริ่มต้นจากชาวบ้านในพื้นที่บ้านคีรีวง ตำบล กำโลน อำเภอลานสกา จังหวัดนครศรีธรรมราช ซึ่งประกอบอาชีพทำสวนผลไม้อย่างมังคุด ทุเรียนเพื่อการส่งออก โดยพื้นที่ส่วนใหญ่อยู่บนภูเขาทำให้ไม่สามารถเข้าถึงระบบไฟฟ้าจากการไฟฟ้าได้ ด้วยทรัพยากรน้ำที่มีอยู่จากเทือกเขาหลวง ชาวบ้านจึงพยายามสร้างกังหันน้ำใช้เอง โดยผู้บุกเบิกกลุ่มแรก คือ คุณการุณ คุณสุภักดิ์ และลุงส่อง บุญเฉลย ซึ่งนำวัสดุในบ้านอย่างวงล้อจักรยานและปลากระป๋องมาประดิษฐ์เป็นใบพัดกังหัน แม้ว่าจะสามารถผลิตไฟฟ้าได้จริง แต่ปริมาณไฟฟ้ายังไม่เพียงพอต่อการใช้งานในชีวิตประจำวัน

การพัฒนาเทคโนโลยีผ่านความร่วมมือกับนักวิจัย

โครงการได้รับการต่อยอดจากทีมผู้บริหารและนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) ลงพื้นที่และเห็นศักยภาพของแนวคิดดังกล่าว จากการนำของผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อุสาห์ บุญบำรุง และทีมห้องปฏิบัติการวิจัยระบบพลังงานสะอาด ได้เข้ามาศึกษาและพัฒนาระบบกังหันน้ำร่วมกับชาวบ้าน ทีมวิจัยได้ออกแบบกังหันน้ำแบบ Pelton (เพลตัน) ซึ่งมีประสิทธิภาพสูงขึ้นโดยใช้ใบพัดสแตนเลสจำนวน 18 ใบ เพื่อให้ทนทานต่อแรงกระแทกจากเศษหิน ดิน และทรายในน้ำธรรมชาติ ส่งผลให้ผลิตไฟฟ้าได้มากขึ้นและมีความคงทนในการใช้งาน ความสำเร็จของโครงการนี้ไม่ได้เกิดจากเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการมีส่วนร่วมของชุมชนในทุกขั้นตอน นักวิจัยทำงานร่วมกับชาวบ้านอย่างใกล้ชิด เปิดโอกาสให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการทดลอง เรียนรู้ และพัฒนา โดยมีการออกแบบให้สามารถใช้วัสดุที่หาได้ในท้องถิ่นและสามารถให้ชาวบ้านซ่อมแซมได้เอง เช่น ชุดควบคุมแรงดันไฟฟ้าที่ทีมวิจัยพัฒนาขึ้นเองเพื่อลดต้นทุนจากหลักหมื่นเหลือเพียงหลักพันบาท และยังช่วยให้ชาวบ้านสามารถดูแลระบบได้ด้วยตนเองในระยะยาว

การขยายผล

เมื่อกังหันน้ำเริ่มใช้งานได้จริงและสามารถจ่ายไฟฟ้าให้กับอุปกรณ์พื้นฐาน เช่น โทรทัศน์ โทรศัพท์มือถือ ชาวบ้านในพื้นที่ก็เริ่มให้ความสนใจมากขึ้น ปัจจุบันจึงมีการติดตั้งระบบกังหันน้ำมากกว่า 160 ระบบในพื้นที่และได้มีการจัดตั้ง "วิสาหกิจชุมชนกังหันน้ำคีรีวง" เพื่อดูแลและขยายการใช้งานโดยชาวบ้านสามารถผลิต ติดตั้ง และซ่อมบำรุงระบบได้เองเกือบทั้งหมด ยกเว้นบางขั้นตอนเฉพาะทางอย่างเช่นการหล่อใบพัด นอกจากกังหันน้ำแบบเพลตันแล้ว ทีมวิจัยยังพัฒนาเทคโนโลยีรูปแบบอื่นให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ที่แตกต่างกันเช่น กังหันน้ำแบบไหลผ่านสำหรับแม่น้ำ (Hydrokinetic) กังหันน้ำในท่อสำหรับระบบน้ำทิ้ง กังหันน้ำขึ้น-ลงสำหรับพื้นที่ชายฝั่ง การเลือกใช้เทคโนโลยีขึ้นอยู่กับสภาพของแหล่งน้ำ เช่น ระดับความสูงและปริมาณน้ำ ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญต่อประสิทธิภาพของระบบ

จากการสัมภาษณ์คุณสุกัญญาทำให้เราเห็นข้อสรุปและบทเรียนที่สำคัญ ดังต่อไปนี้

1. นวัตกรรมที่ยั่งยืนต้องเริ่มจากความต้องการจริงของชุมชน นั่นคือสิ่งที่ได้จากการที่นักวิจัยฝังตัวกับชุมชนซึ่งได้จากการลงพื้นที่ของนักวิจัย มจธ.
2. การมีส่วนร่วมของผู้ใช้งานตั้งแต่ต้นช่วยให้เทคโนโลยีถูกนำไปใช้ได้จริง
3. การออกแบบให้เหมาะสมต้องดูบริบทของท้องถิ่นอันเป็นประโยชน์ต่อการช่วยลดต้นทุน
4. ความร่วมมือระหว่างชุมชนและสถาบันการศึกษาสามารถสร้างผลกระทบเชิงบวกในวงกว้าง ไม่ว่าจะมหาวิทยาลัยหรือสถาบันการศึกษาใดเมื่อเข้าถึงชุมชนการช่วยแก้ปัญหาย่อมเกิด และสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนด้วย เป็นการเปิดผโอกาสในการพัฒนาเศรษฐกิจท้องถิ่นอย่างยั่งยืน

อ้างอิง

(สุกัญญา เพ็งมา, กังหันน้ำคีรีวง, 7 พฤศจิกายน 2568).

กระทรวงพลังงาน. (2561). ลุงส่อง บุญเฉลย เจ้าของต้นแบบกังหันน้ำพลังงานไฟฟ้าสู่โครงการผลิตไฟฟ้ากังหันน้ำขนาดเล็กมากแห่งคีรีวง. สืบค้นเมื่อ 1 พฤษภาคม 2569. URL: https://www.facebook.com/ministryofenergy/posts/ลุงส่อง-บุญเฉลย-เจ้าของต้นแบบกังหันน้ำพลังงานไฟฟ้า-สู่โครงการผลิตไฟฟ้ากังหันน้ำข/1796790360390249/.

กองบรรณาธิการ GREENNEWS. (2566). ดันความสำเร็จ "กังหันน้ำคีรีวง" สู่แผนแม่บทพลังงานทางเลือก 6 จังหวัดใต้. สืบค้นเมื่อ 10 พฤศจิกายน 2568. URL: https://greennews.agency/?p=33801.

ไทยโพสต์. (2566). จากคีรีวงสู่แผน'กังหันน้ำชุมชน'เทือกเขานครศรีธรรมราช. สืบค้นเมื่อ 10 พฤศจิกายน 2568. URL: https://www.thaipost.net/news-update/340682/.

มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี. (2565). มจธ.หนุนชุมชนจัดทำแผนแม่บทกังหันน้ำขนาดเล็กสู่การบริหารจัดการน้ำในพื้นที่คีรีวง. สืบค้นเมื่อ 1 พฤษภาคม 2569. URL: https://www.kmutt.ac.th/news/24/11/2022/27987/.

ข้อมูลเพิ่มเติม

ผลงานวิจัยของผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อุสาห์ บุญบำรุง