จากบทความที่แล้วได้เห็นพระราชลัญจกรของรัชกาลที่ 4 ซึ่งมีพระมหามงกุฎและฉัตรบริวารอยู่ด้านข้าง อดสงสัยไม่ได้ว่า ตราประจำมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรีของเรามีที่มาที่ไปอย่างไร..

จากการค้นหามีหลายมหาวิทยาลัยในประเทศไทยที่ใช้ตราสัญลักษณ์ที่เกี่ยวข้องกับพระมหากษัตริย์

ภาพสรุปตารางจาก ChatGPT

มหาวิทยาลัยที่ใช้ตราพระราชลัญจกรเป็นองค์ประกอบของตราหลักโดยใช้พระราชลัญจกรของรัชกาลที่ 4 รัชกาลที่ 5 และรัชกาลที่ 9 ซึ่งกลุ่มสถาบันภายใต้พระนามพระจอมเกล้าจะใช้เป็นองค์ประกอบหลักของตรามหาวิทยาลัย กลุ่มสถาบันจุฬาลงกรณ์ เช่น จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย (มจร.) จะใช้ตราพระราชลัญจกรรัชกาลที่ 5 เข้าไปร่วมในตรามหาวิทยาลัย นอกจากนี้ในกลุ่มมหาวิทยาลัยราชภัฏจะใช้ตราพระราชลัญจกรรัชกาลที่ 9 เป็นองค์ประกอบกลางของตรามหาวิทยาลัย

โดยบทความนี้จะมากล่าวถึงตรามหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรีซึ่งสอดคล้องไปตามประวัติพัฒนาการของมหาวิทยาลัยที่แบ่งการเปลี่ยนแปลงออกเป็น 4 ช่วงสำคัญ ได้แก่ ช่วงที่ 1 วิทยาลัยเทคนิค ธนบุรี สมัยนั้นยังคงใช้ตรา 'เสมา' ตามที่มาของการจัดตั้งขึ้นในสังกัดกรมอาชีวศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ ตราเสมาธรรมจักรเป็นสัญลักษณ์ที่มีประวัติความเป็นมาย้อนไปถึงกระทรวงธรรมการในสมัยรัชกาลที่ 6 พ.ศ. 2456 โดยมีองค์ประกอบสำคัญคือใบเสมา และธรรมจักรอันสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างการศึกษาและพุทธศาสนาสำคัญในประเทศไทย ดังนั้นเมื่อวิทยาลัยเทคนิค ธนบุรี จัดตั้งขึ้นจึงใช้ตราสัญลักษณ์เป็นเสมาธรรมจักร

ช่วงที่ 2 สถาบันภายใต้พระนาม "พระจอมเกล้า" โดยมีหนังสือในวันที่ 15 พฤษภาคม 2513 ที่ขอให้พระราชทานพระนามพระจอมเกล้าเป็นชื่อของสถาบันเทคโนโลยี ซึ่งหนังสือ รล 0002/2259 จากสำนักราชเลขาธิการ ได้ประกาศให้ผู้อ่านเข้าใจโดยง่ายว่า อนุญาตให้ใช้แล้ว

เมื่อได้รับพระราชทานชื่อสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าแล้วก็ต้องขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตใช้ตราเครื่องหมายรัชกาลที่ 4 (หรือตราพระราชลัญจกรตามที่เราเข้าใจ) เป็นตราประจำสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าด้วย ซึ่งหนังสือ รล 0002/6719 เป็นหนังสือสำคัญที่ประกาศให้เรารู้ว่า ได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตจากรัชกาลที่ 9 ในการเชิญตราเครื่องหมายรัชกาลที่ 4 ที่มีพระมหามงกุฎเป็นตราประจำสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า พร้อมแนบภาพประกอบ โดยขณะนั้นสามสถาบันมีสถานะเป็นวิทยาเขตอยู่ภายใต้สถาบันพระจอมเกล้า ได้แก่ สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า วิทยาเขตธนบุรี สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า วิทยาเขตนนทบุรี สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า วิทยาเขตพระนครเหนือ

ช่วงที่ 3 ช่วงแยกตัวเป็นสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี เมื่อได้รับพระราชบัญญัติ ฉบับพิเศษ เล่มที่ 103 ตอนที่ 26 วันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2529 ฉบับพิเศษ หน้า 1-32 สถาบันเทคโนโลยีเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี และสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ พ.ศ. 2528 จึงมีการขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตเชิญตราสัญลักษณ์รัชกาลที่ 4 เป็นตราสัญลักษณ์ประจำสถาบัน โดยเพิ่มชื่อ "ธนบุรี" ในตราเครื่องหมายในหนังสือ ทม 1701/02124 ลงวันที่ 25 เมษายน 2529 ซึ่ง ทม 0202/26567 เป็นหนังสือที่แจ้งว่า ได้รับอนุญาตแล้ว

ช่วงที่ 4-ปัจจุบัน เป็นช่วงที่มหาวิทยาลัยเปลี่ยนแปลงใหญ่อีกครั้ง โดยมีสถานะเป็นมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐและเปลี่ยนชื่อเป็นมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี โดยมีหนังสือ รล 0003/4876 ลงวันที่ 28 เมษายน 2541 ที่แจ้งว่าได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เชิญพระราชลัญจกร รัชกาลที่ 4 เป็นตราสัญลักษณ์ประจำมหาวิทยาลัย แล้วประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 115 ตอนที่ 44 ง วันที่ 2 มิถุนายน 2541 ด้วย

ตรามหาวิทยาลัยจึงมิได้เป็นเพียงสัญลักษณ์ที่ใช้แสดงตัวตนของสถาบัน หากยังเป็นหลักฐานที่สะท้อนประวัติพัฒนาการของมหาวิทยาลัย ตั้งแต่จากตราเสมาธรรมจักร การจัดการศึกษาแบบอาชีวศึกษาในยุควิทยาลัยเทคนิค ธนบุรี สู่ตราพระมหามงกุฎของมหาวิทยาลัยที่ได้ยกระดับเป็นสถาบันเทคโนโลยี สู่มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ตราสัญลักษณ์แต่ละช่วงการเปลี่ยนแปลงสะท้อนถึงการเปลี่ยนแปลงสถานะ บทบาททางการศึกษา และความสัมพันธ์ทางประวัติศาสตร์กับพระมหากษัตริย์ จึงนับเป็นหลักฐานสำคัญอีกประเภทหนึ่งที่ช่วยให้เราเข้าใจพัฒนาการของมหาวิทยาลัยได้ชัดเจนยิ่งขึ้น

อ้างอิง

ข้อกำหนดมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ว่าด้วยตราสัญลักษณ์ประจำมหาวิทยาลัย พ.ศ. 2541. (2 มิถุนายน 2541). ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 115 ตอนที่ 44 ง หน้า 25-27.

พระราชบัญญัติสถาบันเทคโนลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ พ.ศ. 2528. (16 กุมภาพันธ์ 2529). ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 103 ตอนที่ 26 ฉบับพิเศษ หน้า 1-32.

หอบรรณสารสนเทศ มจธ. เอกสารรับเข้า วิทยาลัยเทคนิค ธนบุรี รล 0002/2259 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ใช้นาม "พระจอมเกล้า" เป็นชื่อของสถาบันเทคโนโลยี. (28 พฤษภาคม 2513).

หอบรรณสารสนเทศ มจธ. เอกสารรับเข้า วิทยาลัยเทคนิค ธนบุรี รล 0002/6719 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เชิญตราเครื่องหมายรัชกาลที่ 4 เป็นตราประจำสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า. (24 ธันวาคม 2514).

หอบรรณสารสนเทศ มจธ. เอกสารรับเข้า สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี รล 0003/12954 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เชิญตรารัชกาลที่ 4 เป็นสัญลักษณ์ประจำสถาบัน. (23 กันยายน 2529).

หอบรรณสารสนเทศ มจธ. เอกสารรับเข้า สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ทม 1701/02424 เรื่อง ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตเชิญตราเครื่องหมายรัชกาลที่ 4 เป็นตราสัญลักษณ์ประจำสถาบัน. (25 เมษายน 2529).

หอบรรณสารสนเทศ มจธ. เอกสารรับเข้า สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ทม 0202/26567. (13 ตุลาคม 2529).

หอบรรณสารสนเทศ มจธ. เอกสารส่งออก มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี รล 0003/4876 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เชิญตราเครื่องหมายรัชกาลที่ 4 เป็นตราประจำสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า. (28 เมษายน 2541).

เพิ่มเติม

วาระการใช้งานตราสัญลักษณ์มหาวิทยาลัยใช้สำหรับงานทางการพิธีการสำคัญหรือและเอกสารที่มีผลทางกฎหมาย

นอกจากนี้ มจธ.ยังมีตราสัญลักษณ์วิสัยทัศน์ KMUTT ++ เพื่อใช้ในกิจกรรมทั่วไปในการสื่อสารภาพลักษณ์ต่อสาธารณะด้วย

ศึกษาเพิ่มเติมที่คู่มืออัตลักษณ์ มจธ.